يثرب پيش از اسلام يثرب را نام فردى دانسته‌اند از نوادگان نوح عليه السلام [ يثرب بن قانية بن مهائيل . . . ] ! ، همچنان كه معناى لغوى خاصى نيز براى آن ياد كرده‌اند كه عبارت از : « لَوْم و فساد و عيب » است . به همين دليل نوشته‌اند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم پس از ورود به آن ، فرمودند اين كلمه به كار برده نشود و بجاى آن ، آن را « طابة » و « طَيْبَة » ناميدند . « 1 » گفته شده است كه يثرب تنها بخشى از منطقه‌اى بوده كه بعد از هجرت رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم « مدينة الرسول » يا به اختصار « مدينه » ناميده شده است . « 2 » گرچه بعد از هجرت نيز گاه و بىگاه يثرب ناميده مىشد ؛ از جمله در قرآن از قول منافقان - در سال پنجم هجرت يا اندكى بعد از آن - آمده است كه مردم شهر را با عنوان « يا اهل يثرب » خطاب مىكردند . « 3 » در شعرى از همسر عثمان - كه بعد از كشته شدن وى آن را سروده - از اين شهر با عنوان يثرب ياد شده است . « 4 » در اشعار شاعران صحابى نيز كلمه يثرب آمده است . « 5 » پيش از اسلام اين منطقه به عنوان يك « شهرمتمركز » شناخته نمىشده بلكه در مجموع ، عبارت از « واحه‌هايى » بوده كه برخى از آنها در فضاى مسطح « سهل » و برخى از آنها در مرتفعات و ميانه شعاب قرار داشته است . در واقع از لحاظ جغرافيايى دو رشتهء « حره » ؛ يعنى كوهكهاى سنگلاخى با سنگهاى سياه كه گويى به آتش سوخته‌اند ، در دو سوى غرب

--> ( 1 ) . تاج العروس ، ج 2 ، ص 85 ؛ در قرآن آمده است « لاتثريب عليكم اليوم يغفراللّه لكم » يوسف ( 12 ) : 92 ، و نك : مفردات ، ص 75 ( 2 ) . معجم البلدان ، ج 6 ، ص 430 ؛ تاج العروس ، ج 2 ، ص 85 ( 3 ) . احزاب ، 33 و 13 ( 4 ) . معجم البلدان ، ج 6 ، ص 430 ، از ابن عباس ( 5 ) . السيرة النبويه ، ابن هشام ، ج 4 ، ص 384