پنجم ) ، ربيع الابرار از زمخشرى ( م 538 ) ، التدكرة الحمدونيه « 1 » از ابن حمدون ( م 562 ) و المحاسن و المساورى از ابراهيم بن محمد بيهقى . در اين كتابها ، موضوعات مهم ادبى و اجتماعى ، سوژهء نقل بسيارى از اخبار فرهنگى و تاريخى شده است . موضوعاتى نظير ، سلطنت و حكومت ، جنگها ، امثال ، زنان ، عدالت ، عشق ، علم ، خيانت ، ترس و قضاوت محور نقل روايات تاريخى و فرهنگى گوناگونى شده كه هر كدام آنها از شخصى و دربارهء ديار و منطقه‌اى است كه به صورت يك كشكول ادبى فراهم آمده است . اين آثار مهمترين مواد را براى تدوين تاريخ اجتماعى دربر دارند . كتابهايى نيز در تاريخ شعر و شاعرى نگاشته شده كه اهميت فراوانى در تاريخ نگارى فرهنگى دارد ؛ همچون طبقات الشعراء از ابن سلام ( م 231 ) ، الشعر و الشعرا ، از ابن قتيبه و مهمتر از آنها اثر نفيس و پرارج الاغانى از ابوالفرج اصفهانى ( م 356 ) است كه دائرة المعارف شاعران و بسيارى از رجال سياسى و مشتمل بر نقلهاى فرهنگى و حتى تاريخ برخى از تحولات سياسى است . اين كتاب برگرفته از آثار فراوان مشابه است كه از ميان رفته و خوشبختانه اين مجموعهء عظيم براى ما باقى مانده است . « 2 » سيره نويسى و سيره نگاران سيره نويسى پيش ابن اسحاق زمانى كه سيره نويسى به عنوان يك رشتهء اختصاصى و با مشخصهء تاريخنگارى مطرح گرديد ، در برگيرندهء دو قسمت اساسى بود . يكى « مبعث » و ديگرى « مغازى » . قسمت نخست از شرح حال اجداد پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم آغاز مىشد و به هجرت خاتمه مىيافت . قسمت دوم مغازى بود كه شامل حوادث نظامى و غير نظامى دوران مدينه مىشد . ابن اسحاق كه مانند بسيارى از معاصرانش از نگاشته‌هاى اهل كتاب و نيز مسلمانانى كه از آنان متأثر بودند ، استفاده مىكرد ، در ابتداى كتاب خود ، كتاب المبتدأ را قرار داد كه تاريخ آفرينش و انبيا تا پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم بود . « 3 » ابن هشام تهذيب‌گر سيرهء ابن اسحاق ، اين فصل را از كتاب وى حذف كرد . از آنجا كه سيرهء ابن اسحاق پايان تلاشهاى متفرق علاقه مندان به سيره و جامع كارهاى

--> ( 1 ) . اين كتاب با تصحيح احسان عباس و بكر عباس در سال 1996 توسط دارصادر بيروت چاپ شده است . ( 2 ) . نك : گفتارهايى پيرامون علوم عربى و اسلامى ، صص 174 - 187 ( 3 ) . چنين فصلى به‌طور غالب در نوشته‌هاى تاريخى مسلمانان وارد گرديد ؛ چنان كه طبرى ، يعقوبى وبسيارى ديگر كتاب المبتدأ را در آغاز آورده و پس از آن به تاريخ دورهء اسلامى پرداختند .