پرهيز داشت . خروج بيش از هشتاد مسلمان از مكه از شدت اين تنش مىكاست « 1 » . به علاوه قريش در شرايط جديد كمتر احساس خطر مىكرد . اين درست است كه رفتن مهاجران نوعى حقارت براى آنان بود اما عدم وجود اين تعداد مسلمان از شدت حساسيت آنان كاسته و آنان با شمار كمترى از مسلمانان برخورد داشتند . مسأله ديگر اين بود كه اسلام در مكه گرفتار تهديد جدى بود . اين امكان وجود داشت كه جامعهء كوچك مؤمنان يكباره در معرض فشار شديد مشركان قرار گرفته و نابود شود . فرستادن جمعى از مسلمانان به محيطى دور دست كه در ميان آنان مشاهيرى چون جعفربن ابى طالب و عثمان بن مظعون بودند ، اقدامى پيشگيرانه در برابر اين خطر احتمالى بود . البته از چنين فكرى در متون تاريخى ياد نشده است اما يك شاهد قوى بر درستى آن وجود دارد . زمانى كه مسلمانان به همراهى رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم به مدينه هجرت كردند ، هنوز شمارى از مهاجران حبشه ، مخصوصاً رهبر آنان جعفر در آنجا باقى مانده بود . تنها پس از صلح حدييبه كه اسلام ضمانت قطعى براى حفظ خويش به دست آورد ، رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم از آنان خواست تا به مدينه باز گردند . اين در حالى بود كه پيش از آن ، مدينه به شدت نيازمند نيروى انسانى بود . از سوى ديگر بايد توجه داشت كه همه مهاجران در شمار مستضعفانى نبودند كه مشركان بتوانند آنان را آزار دهند . نمونه آن خود جعفر بود كه در حمايت ابوطالب قرار داشت . نمونه‌هاى ديگر عبارت بودند از : زبير ، عثمان ، عبد الرحمان بن عوف . « 2 » بنابراين فرستادن آنان نمىتواند صرفاً به دليل خلاصى آنان از آزار مشركان باشد . هر چند رفتن به فضاى آزاد به دور از ذلتى كه در مكه گرفتارش بودند براى آنان بسيار مطبوع و مطلوب بود . در اصل رهايى از ظلم و ذلت بايد يكى از دلايل اصلى اين هجرت دانسته شود . خداوند در سورهء نحل به هجرتى اشاره كرده كه به دليل مكى بودن سوره ، بايد اشاره به هجرت به حبشه باشد : « به آنان كه مورد ستم واقع شدند و در راه خدا مهاجرت كردند ، در اين جهان جايگاهى نيكو مىدهيم و اگر بدانند اجر آخرت بزرگ‌تر است « 3 » . عبد الله بن

--> ( 1 ) . در خلاصهء سيرت رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم ( ص 70 - 69 ) آمده است : چون سيّد عليه السلام ، صحابه را درعذاب كافران مىديد ، و آيت قتال نازل نيامده بود ، اجازت داد به ولايت حبشه بروند . ( 2 ) . قاضى عبد الجبار رفتن عثمان ، زبير و جعفر را به دليل شرايط دشوار مكه دانسته است : تثبيت دلائل النبوه ، ص 350 ( 3 ) . نحل ، 40 ؛ در آيهء 110 از هجرت و جهاد سخن گفته شده و متحمل است كه مربوط به هجرت به مدينه باشد . اين مسأله با مكى بودن سوره سازگار نيست مگر آنكه بخشى از آن سوره يا آيهء مزبور مدنى باشد ؛ اقوالى وجود دارد كه بخشى از آيات را مدنى مىداند نك : مجمع البيان ، ج 6 ، ص 347