نمونه‌هايى است كه در تمدن اسلامى برجاى مانده است . همينطور تاريخ دمشق ابن عساكر كه متن كامل آن منتشره شده است . همچنين مختصر تاريخ دمشق از ابن منظور در سى مجلد انتشار يافته است . « 1 » تاريخىترين كتاب كه عنوان تاريخ محلى دارد كتاب تاريخ المدينة المنوره از عمر بن شبّه ( م 262 ) است كه از مورخان برجستهء قرن سوم هجرى است . « 2 » بخش عمدهء باقى مانده از اين اثر ، تاريخ تحولات سياسى مدينه و برخى از اطلاعات جغرافى اين شهراست . طبرى از آثار وى فراوان استفاده كرده و على القاعده تاريخ بصره او را هم در اختيار داشته است . اخبار مكه ازرقى ، « 3 » و اخبار مكه فاكهى « 4 » از آثار بسيار مهم تاريخى مربوط به شهر مكه است كه جنبه تاريخىشان بسيار قوى است و ما پس از اين دربارهء آنها سخن خواهيم گفت . شايد براى هيچ شهرى مانند آنچه براى تاريخ مكه نوشته شده است ، تك نگارى مستقل در اختيار نداريم . در زمرهء تاريخ شهرها يكى از معروف‌ترين آثار تاريخ الموصل است . شعبه‌اى خاص از تواريخ محلى كه در عصر نخست تدوين تاريخ سخت مورد توجه بوده ، آثارى است كه دربارهء فتح شهرها نوشته شده است . نگاهى به آثار مورخان بنام ، نشان مىدهد كه حجم قابل توجهى از آثار آنها با كلمهء فتوح يا فتح آغاز مىشود . در ميان آثار ابومخنف و مدائنى و نيز عمر بن شبّه و ديگران اين قبيل عناوين فراوان است : فتوح كور دجلة ، فتوح الدينور ، فتوح مدن قم و قاشان و اصبهان ، فتوح الشام ، فتوح خراسان و جرجان و . . . در اين دانش سهم مدائنى از همه بيشتر است . « 5 » سخاوى فهرستى از اين نمونه تواريخ محلى را آورده كه متأسفانه تعداد زيادى از آنها از ميان رفته است . « 6 » اين فهرست ، حاكى از وسعت كارى است كه مسلمانان در اين زمينه انجام داده‌اند . نمونه‌هاى ديگرى كه دربارهء برخى شهرها به دست ما رسيده عبارتند : از تاريخ بيهق از ابن فندق بيهقى ، تاريخ سيستان از مؤلفى مجهول و تأليف شدهء ميانهء سالهاى 445 تا 725 ، ( با تصحيح ملك الشعراء بهار ) تارخ طبرستان ابن اسفنديار . اثر بسيار مهم در تواريخ محلى شهرهاى ايران تاريخ نيشابور حاكم نيشابورى ( م 450 ) است كه از ميان رفته و تنها نام

--> ( 1 ) . دمشق ، دارالفكر المعاصر . ( 2 ) . دربارهء آن نك : مجلهء نور علم ، ش 40 ، صص 156 - 151 . پس از اين ، از تاريخ مدينه سخن خواهيم گفت . ( 3 ) . دربارهء آن نك : مجلهء ميقات ، ش 9 ( 4 ) . دربارهء آن نك : مجلهء ميقات ، ش 3 ، صص 239 - 221 ( 5 ) . اسهامات مورخى البصرة ، صص 112 - 134 ( 6 ) . الاعلان بالتوبيخ به نقل از ترجمهء آن در : تاريخ تاريخنگارى در اسلام ، ج 2 ، صص 326 - 289 ؛ روزنتال در تاريخ تاريخنگارى در اسلام ، ج 1 ، ص 173 به بعد ، اطلاعاتى در اين بارهء آورده . سزگين نيز در تاريخ التراث العربى ، ج 1 ، جزء 2 ، صص 253 - 201 مؤلفان و مؤلفات آنها را در اين زمينه ياد كرده است .