آنها قهرمان شده‌اند . « 1 » در پرتو وجود همين درگيريها و رشادتها است كه صفاتى چون شجاعت را مىتوان در آنجا به خوبى تماشا كرد ، قطعاً زندگى سخت در باديه از يك طرف و جنگ دائم ميان قبايل از طرف ديگر ، چنين روحيه‌اى را در آنها پديد مىآورده است . از آنجايى كه اين جنگها در نهايت براى تعيين ارزشها بود شكست و پيروزى در حقيقت به معناى بد و خوب نزد آنها تلقى مىشد ، هر قبيله‌اى كه قهرمانان زيادترى داشت افتخار و سربلندى زيادى در بين همهء قبايل براى خود كسب مىكرد ؛ افرادى چون ربيعة بن مكرم ، عنترة بن عمرو بن شداد ، عامربن مالك ، زيدالخيل ( كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم نام او را به زيد الخير تغيير دادند ) ، عامر بن طفيل و عمرو بن معديكرب نمونه‌هايى از مشهورترين فُرسان عرب مىباشند . « 2 » گفته شده در ميان عرب كسى از زهيربن جناب بن هُبَل بن عبد الله خطيب‌تر و شجاعتر و آبرومندتر از او نزد ملوك نبوده است . او 250 سال زندگى كرده و در 200 واقعه شركت داشته است . « 3 » اين جنگها آن قدر براى عرب ارزشمند بود كه حاضر بودند در مقابل شعله‌ور كردن آن اعتقادات دينى خود را زير پا گذارند ، آنها اين اعتقاد خود را كه در ماه‌هاى حرام جنگ حرام است - با تغيير محل ماه‌هاى حرام به ماه‌هاى ديگر زير پا گذاشتند تا به موقع به جنگ و درگيرى بپردازند ؛ چنان كه جنگهاى فجار در همين ماه‌هاى حرام اتفاق افتاد و به همين سبب نام فجار را بر آن نهادند . نتيجهء بحثهاى گذشته ، اين سخن دكتر شوقى است كه مىگويد : اين قسم از علوم ، همگى از نوع ابتدايى و براساس تجارب ناقص بشرى است و بر هيچ قاعده و اساسى قرار ندارد ؛ اعراب در مجموع بدوى بوده و هيچ يك ، اصحاب علم و انديشهء مبتنى بر يك شيوهء علمى نبودند . « 4 » فرهنگ اهل كتاب در ميان اعراب گذشت كه كسانى از عربها به يهوديان و شمارى به نصارا پيوستند . اصولًا هيبت دينى آنها به عنوان « اهل كتاب » كه پشتوانهء فرهنگى داشته و عرب جاهلى از آن بىبهره بود ، سبب شد تا عرب جاهلى آنان را برتر از خود بپندارد . آگاهيهاى وسيع يهود و قاريان تورات و انجيل از تاريخ ، و دانستن داستانهاى شگفت‌انگيز ، عاملى درجهت برتر نشان دادن آنان بر عرب جاهلى بوده است ، در عين حال كه عرب جاهلى آنان را برتر از خود مىپنداشت به علت

--> ( 1 ) . بلوغ الارب ، ج 2 ، ص 124 ( 2 ) . همان ، ص 128 و 125 ( 3 ) . الاغانى ج 19 ، ص 21 ( 4 ) . العصر الجاهلى ، ص 85