را از كجا فرا گرفتيد ؟ آنان پاسخ دادند از اهل حيره ، و اهل حيره نيز از شهر انبار ؛ و گفته شده بشربن عبد الله عبادى براى اولين بار نوشتن را به ابوسفيان بن اميه ( عموى ابوسفيان معروف ) آموخته است . « 1 » اين خود نشانگر آن است كه در نزديكى ظهور اسلام ، كتابت تازه در ميان قريش به پيدايى در آمده بود . احمد امين از ميان نويسندگان عرب معاصر ، به اين حقيقت كه كتابت در ميان عرب جاهلى به ندرت بوده « 2 » و جهالت در ميان آنها شايع و امى بودن ( بى سوادى ) در ميان آنها خصوصاً در باديه گسترده بوده است اشاره دارد ، « 3 » او يكى از علل بىفرهنگى عرب را بىسوادى مىداند . « 4 » جواد على نيز به تفصيل در شرح معناى كلمهء امّى در عدم توانائى بر كتابت و قرائت سخن گفته است « 5 » آلوسى مىگويد : از جمله علل اينكه عرب قدرت حافظه دارد اين است كه اكثريت آنها امى بوده و قدرت خواندن و نوشتن نداشتند و بلكه مىتوان گفت در باديه تمامى آنها چنين بوده‌اند . « 6 » سباعى مىگويد : گمان نمىكنم كه اين نقل كه صحفى در دوران جاهليت به صورت مكتوب بوده و نسخه‌هاى آن در ميان مردم رواج داشته ، روايت درستى باشد ، چرا كه امّيت ( بى سوادى ) در ميان آنها شايع و نوشتن منحصر به افرادى بوده كه بسيار اندك و انگشت شمار بوده‌اند ، كما اين كه بعضى از مورخان به اين نكته تصريح كرده‌اند . « 7 » جواد على مىگويد : هيچ اختلافى در ميان علما وجود ندارد كه تا به حال هيچ نوشتهء جاهلى به لهجه‌اى كه قرآن به آن نازل شده و حتى به لهجهء شعرهايى كه از جاهليت باقى مانده ، نه از زمانهاى دور و نه نزديك پيدا نشده است ، با اين كه نوشته‌هايى از كتابات جاهلى به غير اين لهجه ، از دوره‌اى كه فاصلهء چندانى با اسلام ندارد يافت شده است . « 8 » در اينجا با اين كه لهجه قريش همين لهجه قرآن و شعرهاى باقى مانده بوده ، هيچ نوشته‌اى از آنها به دست ما نرسيده است ، اين در حالى است كه به تصريح خود مورخان ، اين لهجه از زمان حضرت اسماعيل عليه السلام كه فاصله بسيار دورى از جاهليت نزديك به اسلام دارد وجود داشته است . « 9 » ابن قُتيْبه روايتى نقل مىكند كه بر پايهء آن ، كتابت نزد عرب عيب تلقى مىشده است . « 10 »

--> ( 1 ) . المعارف ، ص 240 ؛ بلوغ الارب ، ج 3 ، ص 368 ( 2 ) . فجر الاسلام ، ص 29 ( 3 ) . همان ، ص 140 ( 4 ) . همان ، ص 29 ( 5 ) . تاريخ العرب فى الاسلام ، صص 174 - 169 ( 6 ) . بلوغ الارب ، ج 1 ، ص 41 ( 7 ) . تاريخ مكه ، احمد سباعى ، ص 24 ؛ براى تفصيل بيشتر در مورد امى بودن عرب نك : مقدمهء ابن خلدون فصل 30 ، ص 419 ؛ و دائرالمعارف الاسلاميه ، ج 3 ذيل مورد « خط » ( 8 ) . المفصل ، ج 8 ، ص 248 ؛ تاريخ العرب فى الاسلام ، ص 15 و نيزنك : معارج نهج البلاغه ، ص 250 ( 9 ) . طبقات الشعراء ، ص 4 ( 10 ) . الشعر والشعراء ، ص 334