وجود شرايط لازم براى كشاورزى باعث شده بود تا مردم با دشوارى زندگى كنند . در اين ميان ، طائف و مدينه در مقايسه با ديگر مناطق وضع بهترى داشت . از طرف ديگر عدم وجود راههاى ارتباطى در جزيره ، مشكل مردمى بود كه نياز به وسايل نقاط و بلاد ديگر داشته و براى آنها امكان پذير نبود تا هر موقع اراده كنند آن اشيا را به دست آورند . مكه يك مركز دينى بود كه مردم جزيره از راههاى دور « 1 » به آن نقطه سرازير مىشدند ، و علاوه بر اداى وظايف مذهبى خود ، از آن به عنوان يك مركز تجارى استفاده مىكردند ؛ در آنجا علاوه بر فروش محصولات ، خود وسايل لازم را نيز براى خويش تهيه مىكردند . خداوند در اين باره فرمود : « آيا آنها را در حرمى امن جاى نداده‌ايم كه همه گونه ثمرات در آن فراهم مىشود و اين رزقى است از جانب ما ؛ ولى بيشترينشان نمىدانند » . « 2 » ابن عباس مىگويد در ايام حج بازارهاى عكاظ ، مجنه و ذى المجاز وجود داشت ، دو بازار اول نزديك به مكه ، و سومى در نزديكى عرفات بود ، اعراب در اين بازارها به تجارت مىپرداختند ؛ آنان در بازار اول ، هيجده روز از ماه ذى القعده ، و پس از آن در بازار دوم به همين اندازه توقف مىكردند آنگاه به بازار آخر كه نزديك به عرفات بود مىرفتند . « 3 » در جاى ديگرى از ابن عباس نقل شده كه عرب بعد از اسلام از اين عمل ننگ داشت تا اين كه آيهء ذيل نازل شد « 4 » : « لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ ؛ « 5 » اگر به هنگام حج طالب روزى خدا باشيد مرتكب گناهى نشده‌ايد . » آيهء ديگرى كه منافع مادى و معنوى حج را يك جا مورد توجه قرار داده چنين است : « وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ . . . لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ « 6 » و مردم را به حج فراخوان . . . تا سودهايى را كه از آنِ آنها است ببينند . » ابن جبير مىگويد : منظور از منافع همان منافع تجارى در دنيا و ثواب در آخرت است . ابن عباس نيز منافع را همان منافع تجارى معنا كرده است . « 7 » يعقوبى اشاره به تقارن بازارهاى عكاظ و ذى المجاز با موسم حج كرده است . « 8 » برگزارى بازارها در ماه‌هاى حرام بدان دليل بود كه امنيت اقتصادى وجود داشته و قبايل مهاجم در ماه‌هاى مزبور به جنگ نمىپرداختند . از جهت ديگر امنيت محيط دينى مكه سبب مىشد تا قريش با استفاده از آن ، به هر نقطه‌اى كه مىخواهد مسافرت كند ، آنان با استفاده از اين كه اهل حرم الهى هستند از هر گزندى از ناحيهء غارتگران در امان بودند ، خداوند در سورهء قريش به اين نكته اشاره دارد ،

--> ( 1 ) . حج ، 27 ( 2 ) . قصص ، 57 ( 3 ) . المحبر ، ص 267 ؛ تفسيرالخازن در تفسير آيه وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ . ( 4 ) . اسباب النزول ، ص 38 ( 5 ) . بقره ، 198 ( 6 ) . حج ، 28 ( 7 ) . مجمع البيان ، ج 7 ، ص 81 ( 8 ) . تاريخ اليعقوبى ، ج 1 ، ص 270 ؛ بلوغ الارب ، ج 1 ، ص 276