فصل دوم : دين و ديندارى مردم در جاهليت پيشينهء دين و ديندارى در جزيرة العرب ما در اين بخش از اعتقادات دينى و شريعت عملى مربوط به آن اعتقادات ، سخن خواهيم گفت ؛ مهمترين اين معتقدات در جزيرة العرب عبارت بود از شرك ، يهوديت ، نصرانيت و حنفيت . در ادامه از نحوهء اين اعتقادات و تأثير آنها در زندگى فردى و اجتماعى عرب جاهلى مطالبى خواهيم آورد . منبع دست اول ، در بررسى حوادث دينى مربوط به جاهليت همان قرآن است . مسلماً قرآن به عنوان محتواى فكرى انقلاب پيامبر ، از آنجا كه در برخورد با محيط و در صدد ايجاد تحول در آن بوده و با انديشه موجود برخورد مىكرده ، مىتواند ما را در شناخت عقايد دينى آن دوران كمك كند . برخى از اشعار جاهلى كه جاهلى بودن آنها را بتوان پذيرفت منبع ديگرى براى شناخت اين دوره است . كلمات امام على عليه السلام نيز در بعضى موارد راهگشا خواهد بود . در كنار آنها مأخذى كه مربوط به تاريخ جاهليت وادب آن دوران است بهره گرفته‌ايم . به گفتهء مورخان عرب ، قبل از آن كه عمرو بن لحىّ ظهور كند ، عرب عدنانى و قحطانى همه تابع دين ابراهيم عليه السلام بوده و دين خود را از اسماعيل گرفته بودند . « 1 » از ديد قرآن « 2 » اين نكته قطعى است كه ابراهيم به مكه آمده و كعبه يادگار او و مرام اوست ؛ « 3 » و به همين جهت و جهات ديگر ، اعراب و حتى برخى ملل ديگر ، كعبه را محترم مىداشتند . « 4 » رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در حجة الوداع ، در عَرَفه به اصحابش فرمود : كونوا على مشاعركم فانّكم على ارث من ارث أبيكم ابراهيم . « 5 » در تمام يادگارهاى شعرى و غير شعرى عرب ، سخن از ابراهيم ، كعبه و مسايلى است كه در ارتباط با شريعت ابراهيمى مىباشد . بنابراين آنچه از نظر اعتقادى در اين جزيره سابقهء تاريخى دارد ، اعتقاد به توحيد است ، اين اعتقاد به مرور زمان به شرك تبديل مىشد . در اين مورد علل چندى ذكر شده است : الف : اولين علت ، مطلبى است كه ابن كلبى نسب شناس معروف آن را اظهار كرده است . او مىگويد : چيزى كه سبب شد مردم جزيرة العرب دست از آيين ابراهيمى برداشته و به عبادت سنگ و بت بپردازند ؛ اين بود كه هر مسافرى كه از مكه خارج مىشد ، سنگى از سنگهاى حرم را همراه خويش بر مىگرفت و در مسافرت هر جا توقف مىكرد ، آن را بر

--> ( 1 ) . بلوغ الارب ، ج 2 ، ص 194 ( 2 ) . حج ، 78 ( 3 ) . الميزان ، ج 3 ، ص 358 ( 4 ) . از ، جمله هندىها ، صابئه از ايرانيان و كلدانيان ، ايرانيان ، يهود و نصارى ؛ نك : الميزان ، ج 3 ، صص 362 - 361 ( 5 ) . حجة الوداع ، ( تصحيح ابوصهيب الكرمى ، رياض ، 1418 ) ، ص 173 ؛ سنن نسائى ، ج 5 ، ص 255