بسيار دشوار بود . ابن ابى الحديد مىگويد : تربيت قبيله‌اى عرب اقتضا دارد كه خيانت را نپذيرفته و نقض بيعت نكند ، چه اين پيمان ، مبناى درستى داشته باشد يا نه . « 1 » اين تربيت كه بعضاً در ميان افرادى حتّى بعد از پيامبر مانده بود ، سبب يكى از انحرافهاى بزرگ شد . وقتى انصار با ابوبكر بيعت كردند ، آنگاه كه على عليه السلام را ديدند ، به او گفتند : اى كاش زودتر آمده بودى ، چه اگر قبل از بيعت با ابوبكر آمده بودى با تو بيعت مىكرديم ، ولى اكنون نمىتوانيم پيمان خود را نقض كنيم ! اين در حالى بود كه پيش از آن در غدير با امام بيعت كرده بودند ، اما به دلايل سياسى نتوانستند وفادار بمانند و اينك به بيعت نادرست خويش با ابوبكر استناد مىكردند . عامل جلوگيرى از پراكندگى قبيله ، روحيهء حميّت و تعصبى بود كه در ميان افراد يك قبيله وجود داشت ، همين تعصّب تمام فرهنگ افراد را مىساخت و هر انديشه و ارزشى را متناسب با اين روحيه شكل مىداد . افراد با شنيدن فرياد استغاثهء « 2 » يكى از افراد قبيله ، به حمايت او مىشتافتند و اين صرف نظر از آن بود كه او ظالم باشد يا مظلوم . در حقيقت تعصب ، روحيه‌اى بود كه به عنوان مهمترين انگيزه ، خود را به جاى منطق و فكر و انديشه گذارده بود . قرآن اين خصلت را مخصوص كافران دانسته ، آن را حميّت جاهلى ناميده و در مقابل تقوا و ايمان قرار داد . « 3 » اين روحيه كه با ظهور پيامبر و وحدت قبايل در اطاعت از پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم ، از بين رفته بود بار ديگر در زمان حكومت امويها خود را نشان داد . در آن دوره ، افتخارات قبيله‌اى ديگر بار زنده شد . « 4 » اسلام معيارهاى ارزشى و نوع زندگى قبيله‌اى را كه عامل تفرقه و تشتت است نپذيرفت و كوشيد تا ايمان و تقوا را به جاى انگيزه‌هاى جاهلى در قلوب مردم جايگزين كند . پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم به گونه‌اى افراد قبايل را متحد كرد كه وقتى ابوسفيان به آنان مىنگريست از اين كه قبايل مشتت اين گونه متحد شده‌اند ، شگفت زده شده بود . « 5 » البته اسلام ارتباط خويشاوندى را تضعيف نكرد ، چرا كه همين ارتباط در ميان كل جامعه ، اگر بر اساس روابط الهى باشد ، در بسيارى از موارد مشكلات افراد را حل مىكند . پيامبر فرمود : « تَعلَّموا مِنَ النَّسب ما تَعْرِفون بِهِ احْسابَكُم و تَصِلُونَ به ارْحامَكُمْ ؛ « 6 » نسب خود را بشناسيد تا آن اندازه كه حسب خود را شناخته و با خويشاوندان خود ارتباط داشته باشيد . » در حجة الوداع

--> ( 1 ) . همان ، ج 12 ، صص 87 - 86 ( 2 ) . المفصل ، ج 4 ، ص 402 ؛ العقدالفريد ، ج 1 ، ص 58 ( 3 ) . فتح ، 26 ( 4 ) . فجرالاسلام ، ص 57 ( 5 ) . التراتيب الادارية ، ج 1 ، ص 64 ( 6 ) . العقدالفريد ، ج 3 ، ص 312 ؛ التراتيب الاداريه ، ج 2 ، صص 301 ، 231 ؛ عمدة الطالب ، ص 17