و جزيرة العرب در ابتداى اسلام ، گهوارهء آن به شمار مىآيد . كلمهء « جاهليت » از ريشهء جهل گرفته شده است ، اما اين دليل بر آن نيست كه مفهوم آن به معناى جهلى است كه در مقابل دانش وعلم به كار مىرود . براى شناختن اين كلمه كه خود يك اصطلاح است بايد موارد استعمال آن را در همان دوران بررسى كنيم . همان گونه كه اشاره شد اين كلمه براى نخستين بار در قرآن به كار رفته است ، لذا ابتدا موارد استعمال آن را در قرآن مرور مىكنيم . آياتى كه در آنها كلمهء جاهليت آمده از اين قرار هستند : « وَ قَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى ؛ « 1 » و در خانه هايتان بمانيد و چنان كه در زمان پيشين جاهليت مىكردند ، زينتهاى خود را آشكار مكنيد . » و در آيهء ديگر آمده : « يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ ؛ « 2 » درمورد خداوند گمان غير حق دارند يك گمان جاهلى . » و در آيهء ديگر : « أَ فَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ ؛ « 3 » آيا حكم جاهليت را مىجويند ؟ براى آن مردمى كه اهل يقين هستند چه حكمى از حكم خدا بهتر است . » و در جاى ديگر آمده است : « إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ ؛ « 4 » آنگاه كه كافران تصميمى گرفتند كه دل به تعصب ، تعصب جاهلى بسپارند . » كاربرد كلمهء جاهليت در آيات فوق ، نشان مىدهد كه قرآن برخى از كارهاى دورهء جاهلى را ، كه با معيارهاى واقعى اسلام سازگار نيست جاهلى دانسته و محكوم مىكند ؛ قرآن زيور ، عقايد و احكامى را محكوم مىكند كه جاهلى باشد ، كما اينكه حمّيت و تعصب موجود در نظام قبيله‌اى را تعصب جاهلى مىداند . در « نهج البلاغه » نيز در مواردى كلمهء جاهلى و جاهليت به كار رفته است . در يك مورد امام على عليه السلام مردم را از جاهليتى كه بنى اميه به همراه خواهند داشت و در آن چراغ هدايت ، و علم و انديشه روشن نخواهد بود برحذر مىدارد . « 5 » در مورد ديگر مردم را از اطاعت رؤساى ناصالح كه بر پايهء قواعد ناشى از عصبيت و فتنه و شمشير و تفاخرات جاهلى حركت مىكنند باز مىدارد ؛ « 6 » و باز مردم را از اين كه جاهل بوده ، نه در دين تفقهى دارند و نه دربارهء خدا تعقلى ، منع مىكند . « 7 » از اين موارد روشن مىشود كه افعال و افكارى كه ناشى از جهالت و نادانى بوده و مخالف با معيارهاى قرآنى ا ست ، افعال و افكار جاهلى محسوب مىشود . به باور بلاشر ، اسلام بر تمامى ويژگيهاى روحى عرب مانند مزاج جنگى ، حساسيت

--> ( 1 ) . احزاب ، 33 ( 2 ) . آل عمران ، 154 ( 3 ) . مائده ، 50 ( 4 ) . فتح ، 26 ( 5 ) . نهج البلاغه ، خطبه 93 ، ص 138 ( 6 ) . خطبه 191 ، ص 289 ( 7 ) . خطبه 166 ، ص 240