مسلمانان دربارهء تعريف كفر و ايمان و فسق شد . در اين زمينه شيعه موضع خاص خود را داشت و بايد نادرستى موضع مخالفان را آشكار مىكرد . شيعه نيازمند آن بود تا واقعيت تاريخى ماجرا را بهتر روشن كند . شيخ مفيد كه متكلمى زبردست و مورخى برجسته و آشناى به منابع بود ، نه مانند مورخان قرن دوم ، بلكه با شيوهء تازه‌اى اين واقعه را مورد بازنگرى قرار داد و اثر جاودان الجمل را تأليف كرد . شيخ مفيد بناى ياد از كتابها را ندارد ، اما منبع حجم زيادى از روايات را به دست مىدهد . مكرر اشاره كرده‌ايم كه ياد از سند به معناى نقل شفاهى نيست ، بلكه از ميان چند راوى نخست ، يك نفر مؤلف كتاب است . اين نيز ممكن است كه وى در كتابى آن نقل را با سند ديده و آن را عينا در كتاب خويش درج كرده اما نام كتابى كه آن روايت مسند در آن بوده نياورده است . در كتاب الجمل از كتاب الجمل ابومخنف با عنوان كتاب صنفه فى حرب البصرة ياد شده است . « 1 » نيز از كتاب السيرة ابن اسحاق ، فضيلة المعتزلة جاحظ ، مقتل عثمان ابى حذيفه ، البيان و التبيين جاحظ و كتاب الجمل واقدى با عنوان كتاب صنفه فى حرب البصرة « 2 » و نيز المنبىء على بن حسن بن فضال ياد شده است . « 3 » با نگاهى به كتاب ، چنين به دست مىآيد كه مؤلف بخش فراوانى از كتاب الجمل واقدى را در كتاب خود درج كرده و بدين ترتيب كتاب الجمل مفيد ، مشتمل بر بخشهاى از يك كتاب مفقود با ارزش است . نام مؤرخان ديگرى هم در برخى از اسناد ديده مىشود . از جمله نصر بن مزاحم منقرى ، محمد بن سائب كلبى و مدائنى ، « 4 » بسيارى از ديگر آثار شيخ مفيد نيز كه صورت كلامى دارد ، مشتمل بر نقلهاى تاريخى فراوانى است كه به‌طور عمده از كتابهاى مفقود آن روزگار است . « 5 » ابوعلى احمد بن محمد مسكويه ( 320 - 421 ) وى نويسندهء اثر پرارج تجارب الامم و آثارى مانند تهذيب الاخلاق و الهوامل و الشوامل و آثار بىشمار ديگر . « 6 » با توجه به كارهاى علمى وى ، بايد او را از اين حيث كه عالمى فيلسوف و محقق در اخلاق و رياضى بوده و به كار تاريخى پرداخته از ديگران ممتاز

--> ( 1 ) . الجمل ، ص 95 ، 128 ، 167 ( 2 ) . الجمل ، 131 ( 3 ) . نك : الجمل ، ص 561 ( 4 ) . نگاه كنيد به فهرست اعلام كتاب الجمل . ( 5 ) . مجموعهء آثار شيخ مفيد ضمن پانزده مجلد توسط كنگرهء بزرگداشت هزارهء شيخ مفيد به چاپ رسيده است . ( 6 ) . دربارهء منابع شرح حال و تأليفات و نيز تلفظ دقيق كلمهء مسكويه بنگريد به مقدمهء دكتر ابوالقاسم امامى بر ترجمهء فارسى تجارب الامم ( تهران ، سروش 1369 )