الشيخ رسول جعفريان

104

تاريخ سياسى اسلام (سيره رسول خدا ص) (فارسى)

اشاره كرديم كه كتابهاى تاريخ آن روزگار يا تك نگارى دربارهء رخدادهاى ويژه‌اى است و يا تاريخ عمومى يك دورهء تاريخى ؛ و گفتيم كه زبيربن به كار مربوط به نسل تاريخنگارى از نوع تك نگارى است . اكنون پرسش آن است كه اخبار الموفقيات چگونه كتابى است . كتاب موفقيات در برگيرندهء 429 خبر تاريخى است . هر كدام اين اخبار مشتمل بر دو سه سطر تا دو يا سه صفحه مىباشد . اين حكايات به‌طور عمده تاريخى و كمتر ادبى است . محور اصلى آنها نيز مسائل مهم سياسى ، اجتماعى و فرهنگى دو قرن نخست هجرى است . در واقع زبيربن به كار بر آن بوده تا از مجموعهء اين تحولات ، آنچه را كه جالب ، شيرين ، آموزنده و مهم بوده گلچين كرده و در اين كتاب عرضه كند . از اين جهت بايد گفت كتاب وى گرچه نمىتواند در قالب يك تك نگارى از يك واقعه شناخته شده و يا در شمار تواريخ عمومى درآيد ، اما خود ، داراى سبك بسيار نوى است كه آن را براى علاقه مندان به تاريخ خواندنى كرده است . در اين ميان آنچه اهميت دارد ، اصل گزينش است . مرورى بر فهرست مطالب كتاب ارزش آن را آشكارتر مىسازد . تقريباً همهء اخبار جهت گيرى خاصى داشته و ما بايد آن را مجموعهء يادداشتهاى مورخى بدانيم كه در طول زندگى خود آنها را در دفترچه‌اى فراهم آورده است . مىدانيم كه اين يادداشتها به لحاظ آن كه توسط يك مورخ فراهم آمده ، آن هم در طول سالها ، چه اندازه ارزشمند است . محقق كتاب در همان مقدمه نوشته است كه زبيربن به كار در اين كتاب سه گونه خبر دارد . يكى اخبارى كه در هيچ مصدر ديگرى نيامده است ؛ دوم اخبارى كه تنها به‌طور مختصر در مصادر ديگر آمده و تفصيل آن را بايد در اينجا يافت ؛ و سوم اخبارى كه البته در مصادر ديگر نيز آمده است . به هر روى بايد توجه داشت كه ما اين اخبار را در كتابى كه در نيمه اول قرن سوم هجرى تأليف شده ، در اختيار داريم . مؤلف با بسيارى از قضاياى مربوط به اواخر قرن دوم يا دورهء مأمون معاصر بوده و از اين جهت بر ارزش تاريخى اين كتاب افزوده مىشود . آنچه كه به نظر جالب مىرسد ، حساسيت مؤلف در گزينش اخبار است . اين گزينش جهت گيرى فكرى و تحليلى قوى دارد ؛ نه آن كه صرفاً از لحاظ صورى جالب باشد . به عبارت ديگر ، بيشتر اين نقلها در تحليل تاريخ دو قرن اول هجرى كاربرد دارد و كمتر خبرى است كه بتوان از آن صرف نظر كرد . البته يك محقق بايد تمامى چنين كتابى را بخواند تا بتواند از آنچه در آن پراكنده است بهره بجويد ؛ زيرا كتاب ترتيب تاريخى مشخصى ندارد و از اساس نيز مؤلف بناى چنين كارى را نداشته است . پيش از آن كه مرورى دقيقتر بر محتواى آن داشته باشيم ، اين مطلب را هم دربارهء كتاب