حاج عليخان اعتماد السلطنة (حاجب الدوله)
69
سفرنامه حاج عليخان اعتماد السلطنه (فارسى)
خيرالدين پاشا « چركسى الاصل » ، و زر خريد « خسرو پاشا » بود چون خيلى باهوش و دانا بود ، « خسروپاشا » او را ترقى داد و تا به درجهء وزارت رسانيد ، بعد از وفات « سلطان محمود » « سلطان عبدالمجيد خان » كنيزان پدر را به شوهر داد ، كنيز بسيار خوشگل و قابلِ باهنرى هم ، بنا به استدعاى يكى از وزرا ، به « خيرالدين پاشا » داده بود . از اين كنيز ، از براى « پاشاى » مشاراليه ، دو پسر و يك دختر به وجود آمد ، شبى « پاشا » در اندرون از خانم ، مملكت و اصل و نسبش را مىپرسد ، خانم هم حكايت مىكنند . از حكايت خانم ، « پاشا » مىفهمد كه زن ده سالهء خود ، خواهر تنى خود بوده است ! ! صبح واقعه را به علما اظهار [ مى ] نمايد و علما نيز فتوى به حلالى اولاد ، و حرامى دخول مىدهند . بيچاره « خيرالدين پاشا » ، پشيمان از گرفتن زن ، و خانم نيز نادم از شوهركردن زندگانى نموده ، در سال ( 1290 ) ، هر دو در يك روز وفات يافتند ! ! سيورك منزل نوزدهم « سيورك » ، هجده فرسخ است ، ما بين « سيورك » و « دياربكر » ، يك كوه عظيمى است ، مسمى به كوه « قراجه داغ » ، قريب دوازده فرسخ اين راه كوه است ، همهاش سنگلاخ ، سنگهاى سوختهء سياه ، كه اسب در سه ساعت يك فرسخ نمىتواند تمام كند . بسيار بد راه است و با اين طولانى ، اكثر جاهاى آن راه ، محل خوف است . در وسط كوهِ مزبور ، كه طرف « سيورك » باشد ، سه چشمهء آب است پهلوى هم ، كه دو دقيقه دست را نمىتوان ميان آب آن نگاه داشت ، به شدّت سرد « 1 » و گوارا است كه حد ندارد ، به آن زحمت آن راه ، خوردن يك جام از آن آب مىارزد ، « سيورك » قصبهاى است [ كه ] هزار خانه ، رعيت دارد ، از ميان درّه واقع است ، از توابع شهر « خرپوت » .
--> ( 1 ) - در متن به « شدتى سردى » آمده است .