آندرو جي . نيومن (مترجم: ابوطالبى / امين / شكر اللهى)

32

دوره شكل گيرى تشيع دوازده امامى (فارسى)

نويسنده در ادامهء بحث ، در ص 313 مىنويسد : عقل‌گرايان نسبت به ديدگاه شيعه راجع به « بداء » - يعنى اينكه خداوند ممكن است تصميم خود را عوض كند - انتقاد مىكردند . روشن نيست اين نقل قول از عقل‌گرايان دربارهء « بداء » با رواياتى كه مرحوم كلينى در باب بداء نقل كرده ، چه ربطى دارد . آيا آنچه كلينى در اينجا نقل كرده است با عقل منافاتى دارد ؟ در متن اين روايات ، نكاتى آمده‌اند مبنى بر اينكه جايى براى جهل خداوند متعال وجود ندارد ، بلكه « بداء » در آن حيطه از علم خداوند صورت مىپذيرد كه حتى رسولان هم نمىدانند . البته مباحث « بداء » در طول تاريخ فكرى شيعه ، فراز و فرودهايى داشته و ديدگاه‌هاى گوناگونى درباره‌اش ابراز شده است . ولى آنچه قابل تأمّل است ، ربط مطلب نقل شده از عقل‌گراها و روايات باب « بداء » است ، مگر اينكه گفته شود نويسندهء محترم بنا دارد اين اصل مسلّم خويش را تكرار كند كه كلينى ضد عقل است و همهء عقل‌گرايان هم در مقابل او صف‌آرايى كرده‌اند و كلينى نيز براى كوبيدن عقل‌گراها بنا دارد نقلگرا باشد ! پس ديدگاه نويسنده درخصوص كلينى با دو نقد جدّى مواجه است : نخست اينكه او مدّعى اقامت 20 سالهء كلينى در بغداد است ، درحالىكه از نظر تاريخى ، مستندى بر اين ادعا ندارد . ديگر اينكه او كلينى را ضد عقل معرفى مىكند ، در حالى كه اين ديدگاه خلاف واقع است . 3 . وضعيت دينى ( كلامى ) - سياسى قم نويسنده قريب دو قرن وضعيت قم را مورد بحث قرار داده ، اما به‌طور دقيق بررسى نكرده است كه واقعا در اين دو قرن ، وضعيت قم به چه صورت بوده است . آيا در تمام اين دو قرن ، جريانات سياسى قم يكسان بوده و چنان‌كه او ادعا دارد ، در همهء