مدارس و چند سقاخانه را نيز دربرمىگيرد . وروديهاى اصلى سه‌تاست : باب ملك عبدالعزيز ، باب‌العمره و باب‌السلام . اين درهاى بزرگ ورودى به گونه‌اى طرّاحى شده‌اند كه هركس با گذر از آنها وارد مسجد شود ، نگاهش بىدرنگ به كعبه مىافتد . مدارس سه‌گانه در آغاز براى آموزش قرآن و اصول دين ساخته شده بود ، امّا اينك مدرسهء واقع در نيم‌طبقهء اوّل ، بالاى سرسراى ورودى ، به محلّ نماز پادشاه و ميهمانان ويژهء وى اختصاص يافته است ، مدرسهء باب‌العمره محل بايگانى اسناد مسجدالحرام است و مدرسهء باب‌السلام جايى است كه قرآنها و ديگر كتب مسجد در آن نگهدارى مىشود . اين مكانها اكنون كاربردى ديگر يافته‌اند ، امّا همچنان نام مدرسه را بر خود دارند . سقّاخانه‌ها ، كه شمار آنها به پنج مىرسد ، نيز به همين نام خوانده مىشوند ، گو اين‌كه در حال حاضر ، آب سرد زمزم ، با بهره‌گيرى از روشهاى نوين ، در دسترس همگان است . توسعهء جديد : طرّاحى مسجدالحرام ، به دليل درميان داشتن كعبه ، از طرّاحى ديگر مساجد كهن و نوين جهان پيروى نمىكند ، امّا اين مسأله موجب نشده است كه در طرّاحى آن ، از نشانه‌ها ، نمادها و عناصر اصلى ديگر مساجد بهره‌گيرى نشود . موشكافى اين زيرساختها بيانگر محور بودن كعبه در ساختمان مسجدالحرام است . طرّاحى مسجد ، پيوند سنجيدهء آن با محلّ سعى صفا و مروه و ديگر ظرافتهاى به‌كار رفته ، موجب شده است كه مسجد ، به سان تك‌سازه‌اى در