تاريخى آن ؛ امرى كه مسجد را مركزيّتى ويژه بخشيده و آن‌را با بافت مدنى شهر همساز كرده است . تأسيسات عمومى و تجارى شهر ، نخست بر اساس اهمّيت آنها و پيوندشان با مسجد و سپس بر پايهء مناسبات ميان خود ، در پيرامون مسجد گسترده‌اند . روان بودن حركت دوسويه ميان مسجد و خيابان‌هاى اطراف ، ضرورتى است كه برپايهء حفظ آسايش و آرامش مردم و توجّه به آثار اين آمد و شد بر محيط پيرامون ، شكل گرفته است . در اين طرح ، فضاى گستردهء اطراف ، كه به سان كمربندى گرداگرد مسجد پيچيده است ، كاربرد فضاى ميانجى را دارد و در هنگام ازدحام جمعيّت از آن براى برپايى نماز هم بهره‌گيرى مىشود . استفادهء بهينه از فضاها و خيابانهاى اطراف ساختمان حرم مطهر ، يكى از اهداف بنيادين توسعه است كه مسجد را كانون توسعهء مدنى و محور طبيعى و معنوى آن مىسازد . طرح معمارى و عناصر اصلى توسعهء جديد توسعهء جديد كه ساختمان مسجد قديم را از سه سمت : شمال ، شرق و غرب در برگرفته و با فضاهاى پيرامون خود در راستاى چندين خيابان گسترده است ، اينك مركز اصلى شهر به شمار مىرود . محور اصلى ساختمان ، ورودى اصلى مسجد ، يعنى باب ملك فهد بن عبدالعزيز است . اين در به خيابان ملك فهد گشوده مىشود . درهاى ديگر در خيابان‌هاى ابوذر ، سلام و عمر بن خطّاب است كه به گونه‌اى مستقيم ميان بناى مسجد و خيابانهاى اطراف را پيوند مىدهد . يكى از رواقهاى نماز در توسعهء جديد كه طاقهاى پياپى ميان ستونها را نشان مىدهد .