پرده‌اى ساخت . « 1 » پردهء داخل كعبه عوض نمىشد مگر اين كه از ميان مىرفت يا كسى از خلفا قصد تجديد آن را مىكرد . « 2 » در سال 817 الغورى سمت باب ابراهيم را توسعه داده ، بر بالاى آن قصر رفيعى را با امكانات اختصاصى ساخت و در اطراف قصر ، در سمت بيرون مسجد ، خانه‌ها و خلوت‌سراهايى درست كرد . به علاوه در بيرون آنجا ، وضوخانه‌اى ساخت كه حوض‌ها و بركه‌هاى آب داشت . وى اين قصر و منازل اطراف آن را براى برخى از امور خيريه وقف كرد . همچنين در سمت راست و چپ داخل مسجد ، از همان باب ابراهيم ، در زمين مسجد ، انبارى از غلّه درست كرد و از آن براى نيازمندان مقرّرى معين نمود . در سمت ركن يمانى نيز مخزنى ساخت كه مشتمل بر مخزنى براى تأمين نياز زائران به آب و مخزنى بزرگ براى جمع‌آورى آب باران از سطح مسجد بود . سقف روى زمزم كه در سال 818 رو به ويرانى بود به طور كامل تخريب و بار ديگر ساخته شد . « 3 » بعد از آن ، چراكسه تعميرات فراوانى در گوشه و كنار مسجد داشتند . از آن جمله باب النبى صلى الله عليه و آله را تعمير كرده ، هشت طوق سمت باب الزياده را تجديد نمودند . همين طور منارهء باب السلام را برداشتند و در سال 816 از نو ساختند ، چنان كه در سال 823 با منارهء باب الزياده نيز چنين كردند . اصلاحاتى هم در سطح كعبه داشتند . در اين وقت ، خاك‌هاى زيادى در سطح مسجد بود كه با استفاده از چند گاو نر آن خاك‌ها را جمع كرده به مسفله منتقل نمودند و به جاى آن شن نرم غربال شده‌اى از منطقهء ذى طوى و وادى طندباوى آورده ، آنجا پهن كردند . « 4 »

--> ( 1 ) . منائح الكرم ، خطى . ( 2 ) . تاريخ الكعبه ، ص 226 . ( 3 ) . منائح الكرم ، ج 2 ، ص 420 . ( 4 ) . إتحاف الورى ، خطى . ما در معجم معالم الحجاز « تنضباوى » را درست دانسته‌ايم . در منائح الكرم ( ج 2 ، ص 415 ) آمده است كه در سال 816 مقدار دويست هزار درهم هزينهء زينت در كعبه شد كه آن را با طلا پوشاندند . همانجا ( ص 417 ) آمده است كه در سال 817 شيخو حاكم مصر ، پلكانى براى كعبه فرستاد ، چنان كه منبرى هم از چوب فرستاد كه خطيب روز ترويه روى آن قرار مىگرفت . « ج » اوقاف دورهء مماليك در مصر براى حرمين به قدرى وسيع و گسترده بود كه تا به امروز هم اسناد و مدارك فراوانى از آن برجاى مانده است . در دورهء عثمانى بسيارى از اوقاف افزايش يافت و برخى تغيير كرد . به خصوص در دوره‌اى حكومت ، آنها را تصرف كرد و خود براى مخارج منظوره ، مقررى به حرمين مىفرستاد . شرحى از اوقاف باقى مانده از آن دوره و اوقاف موجود در مصر در دورهء خلافت عثمانى بر اساس اسناد و مدارك و منابع علمى موجود توسط محمدعلى فهيم بيومى با عنوان مخصصات الحرمين الشريفين فى مصر إبان العصر العثماني ( سال‌هاى 923 - 1220 ) به چاپ رسيده است ( دارالقاهره ، 2001 ) .