أحمد السباعي (مترجم: رسول جعفريان)
30
تاريخ مكة (از آغاز تا پايان دولت شرفاى مكه "1344 ق")
معتبرى كه طى اين سالها چاپ شده است ، رنج مىبرد . شايد بتوان گفت ، اساس اين كتاب بر كتاب خلاصة الكلام فى بيان امراء البلد الحرام احمد بن زينى دحلان است كه به عنوان يك متن چاپى در اختيار مؤلف بوده و بسيارى از آثار ديگر تاريخ مكهء آن زمان مخطوط بوده است . اما حُسن كار دحلان و نظم و انسجام آن كتاب ، اثر ياد شده را به عنوان يكى از بهترين و منظمترين آثار مربوط به تاريخ مكه درآورده و مؤلف هم به همين دليل ، آن را پايهء كار خود قرار داده است . بسيارى از ارجاعات به اين كتاب غلط بود كه ما آنها را تك تك با همان متن چاپى كهن خلاصة الكلام تطبيق داده ، اصلاح كرديم . كتاب خلاصة الكلام كه به شدت ضد وهابى است و حتى در بخشهايى از آن به شبهات وهابيان پاسخ داده شده و جنايات آنان به خصوص در حمله به طائف شرح داده شده ، تاكنون اجازهء نشر نيافته و در نقطهاى ديگر از جهان اسلام هم هنوز تصحيح انتقادى نشده است . يكى از منابعى كه مع الاسف كمتر از آن استفاده شده است ، كتاب الدرر الفرائد المنظمة از عبد القادر جزايرى ( م 977 ) است كه شايد حدود ده مورد از آن استفاده شده و احتمال چنان است كه آن هم مع الواسطه بوده است . اين چند مورد را نيز با چاپ جديد آن كه مشخصات آن در كتابنامه آمده ، تطبيق داده و آدرس آن را ذكر نموديم . آن اثر ، كتابى بس مهم در تاريخ حج گزارى و سرشار از اطلاعات شگفت دربارهء حجاج و راهها و ناامنىها به خصوص براى نشان دادن حج عراقىها و ايرانىهاست . برخى از آثار خطى ديگرى كه مورد استفاده وى قرار گرفته است ، عبارت است از اتحاف الورى ، اتحاف فضلاء الزمن ، منائح الكرم . در اين موارد كوشش كرديم به نسخههاى چاپى آنها ارجاع بدهيم مگر آن كه مانند افادة الانام كه همچنان هم به چاپ نرسيده ، در اختيار ما نبوده باشد . ما هم به نوبه خود پاورقى هايى بر متن افزوديم كه براى مخلوط نشدن با پاورقىها مؤلف و جناب استاد عاتق بن غيث ، مطالب خود را با علامت « ج » مشخص كرديم . بنابرين مسؤوليت اين پاورقىها بر عهده ما خواهد بود .