مكه در اين زمان از برخى از خلفا كه براى حج به آن‌جا مىآمدند ، استقبال كرد . منصور چهار بار طى سال‌هاى 140 ، 144 ، 147 ، و 152 حج به جاى آورد . اين منهاى حجّى بود كه پيش از خلافتش در سال 136 انجام داد . زمانى كه در سال 158 براى بار ششم به حج مىآمد ، پيش از آن كه به مكه برسد ، در بئر ميمون ، چندين كيلومتر مانده به مكه و در نزديكى منى ، درگذشت . « 1 » مهدى عباسى در سال 160 و 164 حج به جاى آورد . اما هارون بيش از هر خليفه‌اى حج به جاى آورد . او 9 بار طى سال‌هاى 170 ، 173 ، 174 ، 175 ، 177 ، 179 ، 181 ، 186 ، 188 حج به جاى آورد . هارون براى حج سال 173 از بغداد مُحْرم شد . در سال 179 هم فاصلهء منى و عرفات و تمام مشاهد را پياده رفت . در همين سال ، ابتدا در رمضان عمره انجام داد ، سپس به مدينه رفت و تا ايام حج ماند و حج گزارد . وى آخرين خليفه‌اى است كه از بغداد به حج آمد . « 2 » نيز نوشته‌اند كه او تنها خليفه‌اى است كه براى وى يخ به مكه آوردند . « 3 » در يكى از سفرهاى حجِ هارون ، مسعى را براى سعى او خلوت كردند و او مشغول سعى بود . در اين وقت عبدالله بن عمر بن عبدالعزيز بن عمر بن خطاب كه مشغول سعى بود ، فرياد زد : اى هارون ! هارون گفت : لبيك يا عم . عبدالله گفت : از صفا بالا برو . او رفت . در اين وقت عبدالله گفت : بدان كه هر كدام از اين بندگان تنها به خاطر خودش محاسبه مىشود ، اما از تو در بارهء همهء آنان محاسبه خواهى شد . هارون گريهء زيادى كرد . سپس به او گفت : چيز ديگرى هم به تو بگويم : اگر مردى در مال خودش بد تصرّف كند ، مالش را از دست تصرّف او خارج مىكنند ، اما واى بر تو كه در اموال مسلمانان اسراف مىكنى و بد تصرّف مىكنى ! و فرداى قيامت نزد خداوند در آن باره محاسبه خواهى شد . در اين

--> ( 1 ) . شفاء الغرام ، ج 2 ، ص 125 . ( 2 ) . همان . ( 3 ) . به نظرم اين يخ طبيعى بوده است كه در سرزمين‌هاى سردسير با وسايل ساختگى آنها را نگهدارى مىكنند و اينان توانسته بودند يخ را با وسايلى كه در اختيار داشتند ، نگهدارى كنند و در بيشتر ماه‌هاى سال به نقاط دوردست ببرند .