بيت المال گذاشت . زمانى كه ديدند او روى حرف خود ايستاده است ، به اجبار پولشان را گرفتند . « 1 » سپس به ساختن ديوارى در اطراف مسجد پرداخت كه ارتفاع آن كمتر از قامت يك انسان بود . آنگاه براى آن درهايى در مقابل راه‌هايى كه به مسجد منتهى مىشد باز كرد . اين اقدام در سال هفدهم از هجرت بود . مورّخان در بارهء مساحتى كه عمر بر مسجد افزود سخنى نگفته‌اند . شيخ حسين باسلامه گمانش بر اين است كه اين افزوده ، بيش از چيزى كه برابر مقامات اربعه بوده ، نبوده است . عمر همچنين دستور داد چراغ‌هايى روى ديوارهاى مسجد نصب كنند . نيز با پارچهء قبطى « 2 » پرده‌اى براى كعبه درست كرد . زمانى كه مدائن فتح شد دو هلال فرستادند تا در كعبه آويزان كنند . عمر به مسائل حج هم توجه داشت و در تمام دوران خلافت خود بر آن نظارت مىكرد . تنها سالى كه نتوانست به حج بيايد ، همان سالى بود كه درگذشت و در آن سال نايب وى عبدالرحمن بن عوف بود . در زمان عثمان ، بحث نياز به توسعهء مسجد مطرح شد . او هم خانه‌هايى را به هدف توسعهء مسجد خريدارى كرد . « 3 » سپس رواقى مسقّف براى مسجد ساخت و اين نخستين رواقى بود كه بر سر مسلمانان سايه انداخت . همچنين به مانند عمر ، كعبه را با پارچهء قبطى پوشاند . نيز علائم حرم را كه حد فاصل حِلّ از حرم بود تجديد كرد . در زمان وى بود كه بندر از شُعيبيه به جدّه منتقل شد . پيش از اسلام و در آغاز آن ، شعيبه بندر مكه به حساب مىآمد تا آن كه در اين وقت جدّه جايگزين آن شد . اين اقدام به درخواست مردم مكه بود ، چرا كه جدّه به مكه نزديك‌تر بود . عثمان خود به آنجا رفت و دستور داد تا اين انتقال صورت گيرد . « 4 »

--> ( 1 ) . شفاء الغرام ، ج 1 ، ص 224 . ( 2 ) . اخبار مكه ازرقى ، ج 1 ، ص 168 . قباطى : پارچه‌اى كه قبطىهاى مصرى مىبافتند . ( 3 ) . اخبار مكه ازرقى ، ج 2 ، ص 55 ( 4 ) . شُعَيبيه در 30 كيلومترى جنوب جدّه است . خود جِدّه هم به معناى ساحل درياست .