بُعد عمرانى در اين دوره ، بر شمار خانه‌هاى موجود در اطراف بيت‌اللَّه افزوده گشت ؛ زيرا بيشتر مهاجرانى كه به مكه مىآمدند علاقه‌مند بودند نزديك بيت اقامت كنند . به همين دليل مركز امّ القرى به صورت يك منطقهء به هم فشرده در آمد و اطراف آن شهر به قبايل ديگر اختصاص يافت و تابع مكه شناخته شد . اين به هم فشردگى خانه‌ها در سمت شمال مكه ، از مُدّعى بالاتر نرفت ، چنان كه در جنوب از اوايل هجله و پيش از شبيكه آن سوتر نرفت . اما در شرق و غرب آن ، خانه‌هاى مسكونى از ابتداى اجياد كبير و صغير به سمت قشاشيه و از آنجا تا مناطق نزديك به سوق الليل و شعب بنىهاشم ، و از سويقه تا قرارة المدحى تا جايى نزديك به محلى كه ما آن را شاميه مىناميم ، ادامه داشت . در روزگار عثمان ، ثروت مكه به مراتب بيش از آنى بود كه در زمان شيخين وجود داشت ؛ چرا كه بخشش‌هاى عثمان زمينهء تازه‌اى براى گسترش تجارت در اين شهر فراهم كرد . البته اين كه بخشش‌هاى او منشأ گسترش ثروت شده باشد ، امر شگفتى نبود ؛ زيرا او پيش از خلافتش هم فردى سخاوتمند بود و داستان‌ها در اين باره گفته مىشد . وقتى خلافت به وى رسيد ، هم‌زمان با گسترش فتوح و فراوانى غنايم كه به مدينه سرازير شده بود ، به طور طبيعى بر سخاوت عثمان هم افزوده شد . « 1 » در اين وقت برجستگان و خويشان عثمان هم از بذل و بخشش‌هاى وسيع او بهره‌مند شدند . نوشته‌اند كه عثمان ششصد هزار به زبير داد ، دويست هزار به طلحه و به ديگران نيز به همين مقدار . بنابراين ، ثروت بود كه از در و ديوار مكه بالا مىرفت ، به همان مقدار كه از غنايم هم مىرسيد و بردگانى از سرزمين‌هاى فتح شده ، چه با خريد و چه هديه ، به مكه آورده مىشد . از اينجا تمدن برآمد و بر شمار كسانى كه در مزارع اطراف مكه فعاليت مىكردند افزوده شد و باغ‌ها و بستان‌ها در برخى نواحى پديد آمد و چاه‌ها حفر شد و سدها براى آب باران پديد آمد و

--> ( 1 ) . اين همان چيزى بود كه صحابهء رسول خدا صلى الله عليه و آله سخت بر آن اعتراض داشته آن را بىوجه مىدانستند ، به خصوص‌كه اين بخشش‌ها غالباً نسبت به خويشان و اقوامش بود . « ج »