ابلاغ كردم ؟ گفتند : آرى . گفت : خدايا گواه باش . خدايا گواه باش . خدايا گواه باش . « 1 » آنگاه به بلال دستور اذان داده ، نماز ظهر و عصر را به قصر خواند . سپس به موقف آمد و روى شتر خويش توقف كرده ، به تضرّع و دعا مشغول گشت تا خورشيد غروب كرد . در اين وقت از عرفات به سمت مزدلفه حركت كرد و نماز مغرب و عشا را در آنجا گذارد و از ابن عباس خواست تا براى او سنگريزه فراهم آورد . سپس به منى رفت و از آن جا عازم مكه شد . رسول صلى الله عليه و آله پس از فراغت از حج ، به مُحصّب « 2 » آمد ، جايى كه خيمه‌گاهش را سرپا كرده بود . يك شب در آنجا خوابيد و همان شب طواف وداع را انجام داد . صبح آن روز نداى كوچ سر داده شد . مردمان ديگر هم عازم شده ، به همراه او به سوى مدينه حركت كردند . اين در حالى بود كه بزرگان قريش و چهرگان مكه براى توديع ، او را بدرقه مىكردند . دو ماه و چند روز پس از رفتن رسول صلى الله عليه و آله از مكه بود كه آن حضرت رحلت كرد . اين امر تأسفى عميق و اندوهى بزرگ به همراه داشت . برخى از كتاب‌هاى سيره « 3 » آن حضرت را چنين وصف كرده‌اند : « 4 » اميرالمؤمنين

--> ( 1 ) . سيره ابن هشام ، ج 2 ، ص 970 . اين روايت ، برابر حديث ثقلين ساخته شده است كه حضرتش فرمود : إني تارك فيكم الثقلين : كتاب اللَّه وعترتي ، ما إن تمسكتم بهما لن تضلّوا أبداً . اين حديث در منابع معتبر سنى و شيعه آمده و دست كم چندين كتاب در نشان دادن طرق صحيح آن نوشته شده است . از جمله بنگريد : كتاب اللَّه وأهل البيت في حديث الثقلين ، قم ، دليل ما ، 1380 . ( 2 ) . محصب و ابطح دو نقطه در نزديكى معابده در اطراف مكه در مسير منى هستند . ( عاتق : ) هر دو نقطه اكنون آباداست و محلات احياء ، روضه و ششه در آنها قرار دارد . ( 3 ) . در متن عربى به كتاب فتوح مصر از « ابن اسحاق » ارجاع داده شده ! كه آشكارا خطاست . متن وصف رسول خدا صلى الله عليه و آله در بسيارى از مآخذ آمده است . « ج » ( 4 ) . مؤلف در اينجا فقط چند سطر از اصل روايت را آورده است بدون آن كه راوى اين وصف را كه امير مؤمنان عليه السلام است معرفى كرده باشد . ما ترجمهء كهن اين حديث را از روى كتاب سيرت رسول اللَّه صلى الله عليه و آله ج 1 ؛ ص 398 - 399 آورديم . ترجمهء ديگرى از اين روايت را مىتوان در مجمل التواريخ والقصص ( ص 209 - 210 ) مشاهده كرد . « ج »