بودند . حضور دانشمندانى از مكاتب مختلف علمى در اين شهرها ، اهميت علمى آن‌ها را دوچندان مىنمود ؛ از آن‌ميان مىتوان ابو على جبايى ( م 303 ق ) متكلم مشهور عراق ، على بن حمزه كسايى ( م 189 ق ) و ابو زكرياء فراء ( م 287 ق ) ، شاگرد او را از دانشمندان نحوى كوفه نام برد . در نواحى ايران ، اصفهان يكى از مراكز علمى بود ، ولى شهر رى فعاليت‌هاى علمى چشمگيرترى داشت . شمار زيادى از دانشمندان اسلامى در رشته‌هاى مختلف علوم از اين شهر برآمده ، و يا در آن مىزيستند . در خراسان مراكز علمى بيشترى وجود داشت ؛ از مهم‌ترين آن‌ها شهر نيشابور بود كه مذاهب و مكاتب مختلف در آن فعاليت داشتند . گذشته از آن بايد از شهرهاى بخارا ، بلخ و سمرقند ياد كرد كه تنى چند از عالمان اين عصر به هريك از آن‌ها منسوب بودند و ارتباط و مناظرات دانشمندان اين شهرها با عالمان ديگر از آن‌ها منسوب بودند و ارتباط و مناظرات دانشمندان اين شهرها با عالمان ديگر بلاد اسلامى حاكى از پويايى و فعاليت اين حوزه‌ها است . در سرزمين شام شهرى كه بتواند در زمينهء فعاليت‌هاى علمى با نواحى مذكور رقابت و يا حتى برابرى كند ، در اين دوران وجود نداشت ؛ اگرچه شهرهايى چون دمشق و حلب به‌سبب مركزيت سياسىشان بر ديگر شهرهاى شام برترى داشتند . در مصر عمده فعاليت‌هاى علمى در فسطاط « 1 » ، مركز حكومت صورت مىگرفت ، به‌ويژه در دورهء حكومت طولونيان ، كه به اعتلاى فرهنگى دولت نوپاى خود علاقه‌مند بودند . مسجد جامع شهر كه در سال 265 ق به دستور ابن طولون ساخته شد و جاى مسجد جامع قبلى را گرفته بود ، مركز اصلى آموزشى در اين شهر به‌شمار مىرفت . به فرمان او شمارى از فقيهان و طلاب علوم دينى و قاريان قرآن به اين مكان انتقال داده شدند . برخى از شاگردان

--> ( 1 ) . شهر قسطاط ، شهرى بود كه مسلمانان در محل خيمه‌گاه لشكر اسلام و در نزديكى پايتخت باستانى مصر ، بابليون ، ساختند و از آن پس مركز حكومتى مسلمانان گرديد و تا تصرف مصر توسط فاطميان ، و احداث شهر قاهره اهميت خود را دارا بود .