شهر بغداد را ، كه عمدتا به آشوب‌هاى مذهبى دامن مىزدند قابل‌توجه بود . « 1 » در كنار اينان عالمان و فقيهان ديگرى ظهور كردند « 2 » كه بنا به دلايل گوناگون ، مكاتب فقهى آنان تحت الشعاع خط فكرى اين چهار نفر واقع شد . مكاتب چهارگانهء فقهى مذكور به زودى در جهان اسلام انتشار يافته و جايگاه خود را باز كردند و تا نيمهء قرن سوم هجرى كم‌وبيش مرزبندى مشخصى بين حوزهء انتشار اين مذاهب پديد آمده بود . مردم عراق به‌طور عمده حنفى مذهب بودند و مذهب حنفى در اثر مجاورت با ايران ، در اين حوزه نيز انتشار يافت و به تدريج به صورت مذهب عمدهء مردم در نواحى شرقى جهان اسلام درآمد . اما مذهب مالك كه در حجاز شكل گرفته بود راه خود را به سوى شام باز كرد و جاى مكتب اوزاعى را در آن ديار گرفت و از همين طريق به مصر و شمال آفريقا راه يافت و سرزمين اندلس را نيز دربر گرفت ؛ بدين ترتيب در سرزمين‌هاى غربى اسلامى اكثر مسلمانان بر مذهب مالكى بودند . در همين حال مسافرت شافعى به مصر ، در اواخر عمرش و اقامت در آن‌جا موجب شد تا انديشهء فقهى او در اين سرزمين بيش از نواحى ديگر انتشار يابد . حنبليان همچنان به‌طور عمده در بغداد و نواحى عراق حضور داشتند . از نيمهء قرن سوم هجرى تا نيمهء قرن چهارم ، فقيهان ديگرى ظهور كردند كه مكاتب فقهى جديدى عرضه داشتند . از آن جمله ابو سليمان ، داوود بن على كاشانى ( م 270 ق ) را مىتوان نام برد كه مبانى فقه را از شاگردان شافعى آموخته بود ؛ اما شيوه‌اى خاص در استنباط فقهى داشت كه بر عمل به ظاهر آيات قرآنى و سنت و ردّ هرگونه تأويل و قياس استوار بود . « 3 » او نخستين كسى بود كه چنين

--> ( 1 ) . مقدسى ، احسن التقاسيم ، ص 54 . ( 2 ) . از آن جمله مىتوان از قاضى ابو يوسف ( 114 - 182 ه ) از شاگردان ابو حنيفه نام برد كه در دوران مهدى و هادى عباسى منصب قضاوت داشت و در روزگار هارون به‌عنوان قاضى القضات معروف شد . ( 3 ) . النديم ، الفهرست ، ص 303 .