خارج شدند . سامانيان در طى حكومت خويش با دولت‌هاى همجوار خود ، تركان ماوراء النهر ، صفاريان در سيستان ، علويان طبرستان ، زياريان كه به تازگى در مركز ايران قدرت يافته بود و اميران و حكام محلى درگيرىهاى بسيارى داشتند . امارت نصر بن احمد ( حكومت 301 - 331 ق ) فصل نهايى اوج اقتدار سامانيان بود و از آن پس به سبب بروز اختلافات داخلى ، دولت آنان رو به ضعف نهاد تا در نهايت به سال 389 ق ، به دست تركان غزنوى منقرض گرديدند . سامانيان علاوه بر اقدامات عمرانى كه در قلمرو حكومت خود صورت دادند در امور فرهنگى نيز پيشگام بودند . قلمرو سامانيان در ماوراء النهر و خراسان شمارى از مراكز مهم علمى و كانون‌هاى فعال تشيع در عصر غيبت صغرى را دربر داشت ، كه شاهد فعاليت برخى دانشمندان بزرگ شيعه در اين عصر بود . « 1 » زياريان ( 318 - 434 ق ) حكومت آل زيار ، از حكومت‌هايى است كه در اواخر دورهء غيبت صغرى ، در نيمهء شمالى ايران شكل گرفت . مرداويج پسر زيار از مردمان گيلان ، در اوايل قرن چهارم هجرى يكى از افسران اسفار بن شيرويه حاكم طبرستان و گرگان بود ، اما در سال 318 ق با شورش عليه او نواحى مركزى و شمالى ايران را تحت اختيار خود درآورد و دست واليان خليفه را از نواحى مذكور كوتاه ساخت و از اين زمان بود كه نزاع ميان او و امراى سامانى در خراسان آغاز شد . « 2 » مرداويج در انديشهء فتح بغداد و براندازى حكومت عباسيان بود ؛ اما از اقبال خوش عباسيان ، او در سال 323 ق كه هنوز چندى از به قدرت رسيدنش نمىگذشت ، بىآن‌كه بتواند به انديشه خود تحقق بخشد ، به دست چند تن از غلامانش كشته شد . « 3 » در زمان

--> ( 1 ) . ر ك : فراى ، همان ، ج 4 ، ص 120 - 128 . ( 2 ) . ابن اثير ، همان ، ج 7 ، ص 47 و 67 . ( 3 ) . همان ، ص 108 .