عراق و نواحى خوزستان بود رهبرى اين شورش را كه آغاز آن از پيش از خلافت المعتمد ، و در حدود 254 ق بود ، مردى به نام على بن محمد به دست داشت كه ادعا مىكرد از علويان و از فرزندان امام سجاد عليه السّلام است ؛ ولى تمايلى به تشيع نداشت . او كه گاه نسب خود را به عباس فرزند امام على عليه السّلام مىرسانيد ، « 1 » در ابتدا گروهى از مردم بحرين به او متمايل شدند ، ولى با بالا گرفتن ادعاهاى گزاف او ، از جمله ادعاى نزول وحى بر وى و داشتن علم غيب و روبرو شدن با نيروهاى حكومتى ، از گرد او پراكنده شدند . از اين پس او به دعوت و گردآوردن بردگان سياه‌پوست ، كه شمارشان در نواحى جنوب عراق زياد بود ، دست زد ، او باتوجه به نارضايى عمومى بردگان سياه توانست با دادن وعده‌هايى مبنى بر آزاد كردن آن‌ها و برقرارى عدالت ، شمار زيادى از آنان را كه بالغ بر پانزده هزار نفر مىشدند گرد خود جمع كند « 2 » و به همين سبب به صاحب الزنج ( رئيس سياهان ) مشهور شد . او با شكست دادن نيروهاى حكومتى بر بخشى از جنوب عراق و قسمتى از خوزستان سيطره يافت و به صورت تهديدى جدى براى حكومت عباسيان درآمد . « 3 » شورش وى به مدت 15 سال ادامه يافت و خسارات و تلفات بسيارى به جاى گذاشت و عباسيان از سركوب آن ناتوان شده بودند تا در نهايت در سال ( 270 ق ) احمد الموفق ، پس از بارها جنگ و ستيز توانست بر شورشيان پيروز شود و رهبر آنان را به قتل برساند . « 4 » شورش زنگيان و طولانى شدن آن حاكى از ضعف و نابسامانى حكومت المعتمد در آغاز خلافتش مىباشد . مشكل ديگر در حكومت المعتمد ، پيدايش حاكمان خودمختارى بود كه سر از

--> ( 1 ) . همان ، ص 543 . ( 2 ) . ر . ك : همان ، ص 543 - 545 . ( 3 ) . همان ، ج 8 ، ص 36 . ( 4 ) . همان ، ص 140 - 141 و مسعودى ، مروج الذهب ، ج 2 ، ص 606 .