حسن حسين زاده شانه چى
45
اوضاع سياسى اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى (فارسى)
پس از امام هادى عليه السّلام ، امام حسن عليه السّلام بهعنوان امام و جانشين او از جانب همهء شيعيان ، جز گروه اندكى كه قائل به امامت جعفر ، فرزند ديگر امام هادى عليه السّلام شدند و يا بر امامت آن حضرت توقف كردند پذيرفته شد . « 1 » دوران كوتاه شش ساله امامت او با حكومت سه خليفهء عباسى ، المعتز ( خلافت 252 - 255 ق ) ، المهتدى ( خلافت 255 - 256 ق ) و المعتمد ( 256 - 279 ق ) همزمان بود كه به شدت بر زندگانى و روابط اجتماعى آن حضرت نظارت و مراقبت داشتند ، چنانكه امام عليه السّلام مىبايست حضور خويش را در شهر بهطور مداوم به اطلاع حكومت مىرسانيد و بهطورى كه يكى از خدمتكاران ايشان نقل كرده مىبايست روزهاى دوشنبه و پنجشنبه در كاخ حكومتى حضور مىيافت . « 2 » در عين حال اين كنترل شديد مانع از اعمال فشارهاى بيشتر بر امام عليه السّلام نبود و به نظر مىرسد كه سختگيرىها بر امام عليه السّلام ، نسبت به دوران پدرش افزايش يافته بود ، بهطورى كه حضرت عسكرى عليه السّلام در طى اين مدت بارها به دستور عباسيان گرفتار و زندانى شد . اولين بازداشت امام عليه السّلام در دوران حكومت معتز بود « 3 » كه حتى در داخل زندان نيز كنترل شديدى بر كارهاى او اعمال مىشد « 4 » . باتوجه به شواهد تاريخى چنين برمىآيد كه زمان اين زندان بايد در سالهاى 254 تا 255 ق بوده باشد . بار ديگر ، آن حضرت در زمان خلافت مهتدى زندانى شد . مهتدى تظاهر به حق و ديندارى
--> ( 1 ) . بارها اتفاق افتاده بود كه پس از درگذشت يكى از امامان ، گروهى ظهور مىكردند كه بنا به عوامل و انگيزههاى مختلف اظهار مىداشتند كه امام بر حق ديگرى را نمىشناسند و امام قبلى همان مهدى موعود است و او از دنيا نرفته و روزى قيام خواهد كرد . اينان بهطور عام واقفيه خوانده مىشوند و مشهورترين آنها واقفيه موسى بن جعفر عليه السّلام بودند كه اين عنوان بهطور مطلق بر ايشان اطلاق مىگردد . ( 2 ) . طوسى ، الغيبه ، ص 129 . ( 3 ) . ر . ك : همان ، ص 136 و شوشترى ، قاموس الرجال ، ج 4 ، ص 59 . ( 4 ) . ر . ك : اربلى ، كشف الغمه ، ج 2 ، ص 43 و جعفريان ، همان ، ص 544 .