به نظر مىرسد متكلمان اين عصر ، در اين زمينه فعاليت بيشترى داشتند و آثار بيشترى ارائه كردند . كتاب‌هاى ابو سهل نوبختى در اين حوزه زياد هستند كه كتاب‌هاى الردّ على اليهود ، الردّ على ابن راوندى ، الردّ على الواقفه ، الردّ على الغلاة ، الردّ على المجبر فى المخلوق و الاستطاعه ، الردّ على الطاطرى فى الامامه و الردّ على اصحاب الصفات از جملهء آن‌ها مىباشند . « 1 » متكلم متأخرتر از او ، حسن بن موسى نوبختى نيز از نويسندگان پركار در اين حوزه بود و آثار بسيارى از خود به جا گذاشت . شيخ طوسى عمده تأليفات وى را در نقض فلسفه و مباحث كلامى دانسته است و از كتاب‌هاى او الردّ على اصحاب التناسخ و الغلاة و چند كتاب در مناظره با برخى متكلمان هم عصرش را نام برده است . « 2 » سياههء نام كتاب‌هاى او ، با تفصيل بيشتر در رجال نجاشى آمده كه كتاب الردّ على فرق الشيعه ما خلا الاماميه ، كتاب الردّ على الغلاة ، كتاب الردّ على الواقفه ، و بيش از ده كتاب ديگر در ردّ و نقض آراء و نظرات متكلمان و معتزليان عصر غيبت صغرى ، از آثار اويند . « 3 » دو كتاب ديگر هم ، يكى در ردّ غاليان توسط ابراهيم بن ابى حفص « 4 » و ديگرى در ردّ واقفيه توسط حسن بن موسى خشاب « 5 » نوشته شدند . برخى آثار توصيفى هم دربارهء تاريخ و عقايد اديان نوشته مىشد ، مانند كتاب الآراء و الديانات نوشتهء حسن بن موسى نوبختى « 6 » و كتاب‌هاى المقالات فى اصول الديانات ، و الابانة فى اصول الديانات كه به قلم مسعودى ( م 346 ق ) مورخ نامدار اين عصر به تحرير درآمدند . « 7 »

--> ( 1 ) . همان ، ص 31 ؛ طوسى ، همان ، ص 49 و النديم ، همان ، ص 251 . ( 2 ) . طوسى ، همان ، ص 96 و النديم ، همان‌جا . ( 3 ) . نجاشى ، همان ، ص 64 . ( 4 ) . همان ، ص 19 . ( 5 ) . همان ، ص 42 . ( 6 ) . همان ، ص 63 و طوسى ، همان ، ص 121 . ( 7 ) . همان ، ص 254 .