فقه تدوين كتاب‌هاى فقهى از ديرباز معمول بود . اين كتاب‌ها در حقيقت مجموعه‌هاى كوچك يا بزرگى از روايات و احاديث معصومين عليهم السّلام ، در ابواب مختلف فقهى بودند كه توسط شاگردان ايشان نگارش مىيافتند . از اين‌رو تفكيك كتاب‌هاى فقهى و حديثى از يكديگر ، در عصر حضور و تا حدودى در غيبت صغرى ، كارى دشوار است . شمار اين كتاب‌ها كه عمدتا به صورت تك‌نگارى ، يعنى در يك باب فقهى خاص نوشته مىشدند ، بسيار زياد بود . در عصر غيبت نيز شمارى از فقيهان به تدوين كتاب‌هايى از اين قبيل دست زدند . در اين زمينه باز كتاب‌هاى محمد بن حسن صفّار ، از آثار متقدم به شمار مىروند ، نجاشى 22 كتاب از وى در ابواب مختلف فقهى نام برده است . « 1 » بسيارى از فقيهان شيعه در اين عصر ، كه در حقيقت همان محدثان بودند ، چون ابن خشّاب ، ابن ابى زاهر قمى و حسن بن على الاطروش كتاب‌هايى از اين قبيل داشتند . « 2 » احمد بن محمد بن حسين قمى ( م 350 ق ) ، از فقيهان و محدثان بنام نيز ، بالغ بر 25 كتاب در ابواب مختلف فقه نوشته بود . « 3 » به تدريج با رواج يافتن تدوين كتاب‌هاى موسوعه‌اى در اين عصر ، نگارش جوامع فقهى نيز آغاز شد . از نخستين آثار مذكور در اين دوره دو كتاب از ابراهيم بن محمد ثقفى ( م 283 ق ) به نام‌هاى الجامع الكبير و الجامع الصغير مىباشد « 4 » . از ديگر جوامع فقهى ، كتاب الجامع فى انواع الشرايع است كه حميد بن زياد كوفى ( م 310 ق ) ، از واقفى مذهبان ، آن را نوشته بود . « 5 » كتاب الجامع ، نوشتهء محمد بن على بن محبوب

--> ( 1 ) . نجاشى ، همان ، ص 354 . ( 2 ) . ر . ك : همان ، ص 42 و 58 و 88 . ( 3 ) . همان ، ص 89 . ( 4 ) . همان ، ص 17 و طوسى ، همان ، ص 37 . ( 5 ) . نجاشى ، همان ، ص 133 .