اين شهر از محضر آنان بهره‌مند مىشدند . گذشته از اين ، امام صادق عليه السّلام در زمان حكومت منصور عباسى ، مدت دو سال در شهر هاشميه ، پايتخت اوليهء منصور اقامت داشت . اين شهر به كوفه نزديك بود و ارتباط اصحاب امام در كوفه را با آن حضرت ميسر مىساخت . امام در اين مدت علاوه بر مباحثاتى با اصحاب خود ، مناظراتى نيز با ابو حنيفه و ابن ابى ليلى ، كه از فقيهان بنام اهل سنت در عراق بودند ، داشت و آن‌ها را مغلوب عظمت علمى خويش مىساخت . وقتى امام در مسجد كوفه حضور مىيافت ، طالبان علم از هرسو بر گرد او جمع مىشدند و از موضوعات مختلف سؤال مىكردند . سخن حسن بن على وشّاء ، تأثير فوق العادهء حضور امام صادق عليه السّلام در كوفه را نشان مىدهد . طبق اظهارات وى ، او نهصد تن از مشايخ حديث را درك نموده كه از امام صادق عليه السّلام روايت مىكردند . « 1 » با انتقال ائمه عليهم السّلام به عراق در نيمهء اول قرن سوم ، اين شهر مىتوانست به جهت نزديكى به محل استقرار ايشان و گسترش مراودات شيعيان ، موقعيت ممتازى بيابد ، ليكن عوامل چندى مانع از اين امر شد . كوفه ، هرچند موقعيت علمى خويش را تا عصر غيبت و پس از آن دارا بود ، ولى مركزيت يافتن شهر قم به‌عنوان قطب علمى ، كه عالمان آن داراى عقايد درست و پاكى بودند ، از يك سو و شكل‌گيرى تدريجى مكتب بغداد از سوى ديگر ، موجبات ضعف موقعيت علمى كوفه را فراهم ساخت ، با اين حال هنوز شهر كوفه به‌عنوان مركز اصلى تشيع در عراق قلمداد مىشد و داراى مكتب خاصى بود . در اين شهر از زمان امام صادق عليه السّلام خاندان‌هاى علمى مشهورى مىزيستند كه ، حدود بيست خاندان علمى در اين شهر نام برده شده است « 2 » و برخى از آن‌ها تا عصر غيبت ، جايگاه علمى خود را حفظ كردند ، از آن جمله مىتوان به اشعريان ، كه از قبايل يمنى بودند و شاخه‌اى از

--> ( 1 ) . نجاشى ، رجال ، ص 28 . ( 2 ) . ر ك : رجبى ، كوفه و نقش آن ، ص 278 ، به نقل از رجال بحر العلوم .