مكاتب علمى در عصر غيبت باتوجه به موقعيت فرهنگى آن دوران دو مكتب علمى عمده در مراكز علمى شيعه رواج داشت : مكتب كلامى و مكتب حديث ، كه هريك تحت تأثير عوامل و عناصر تأثيرگذار زمانى و مكانى قرار داشتند . افزون بر اين دو ، مىتوان وجود نوعى مكتب فقهى را در اين عصر در نظر گرفت كه با مكتب فقهى پيشين ، يعنى مكتب فقهى زمان حضور ائمه عليهم السّلام و مكتب فقهى پس از غيبت صغرى ، يعنى عصر شيخ مفيد و شيخ طوسى متفاوت بود و در واقع مىتوان آن را حالت گذار و انتقال از يك دوره به دورهء ديگر دانست . الف ) مكتب كلامى گرچه طرح مباحث كلامى ، به‌معناى اصطلاحى آن ، كه از قرن دوم هجرى رواج يافت ، در گفتار امامان عليهم السّلام ، به‌ويژه در كلام امير المومنين عليه السّلام سابقهء ديرينه‌اى داشت ، ليكن شكل‌گيرى كلام شيعى را مىتوان در دوران امام صادق عليه السّلام و شاگردان آن حضرت دانست . در حقيقت علم كلام از اوايل قرن دوم هجرى در ميان مسلمانان پديد آمد . اين امر بيشتر تحت‌تأثير گسترش جغرافيايى جهان اسلام و برخورد انديشه‌هاى مختلف دينى مسلمانان با نحله‌ها و اديان ديگر بود و طبيعى است كه در بحث با پيروان ساير اديان ، ادلهء نقلى اسلامى كارآيى نداشت و دانشمندان مسلمان ناگزير مىبايست ادلهء عقلى را كه مورد پذيرش طرفين بود ، ارائه مىكردند ، بدين ترتيب انديشه‌هاى كلامى در علوم اسلامى شكل گرفت . كلام و بحث‌هاى كلامى با پيدايش معتزليان ، كه تمايلات عقل‌گرايى در آن‌ها بارز و آشكار بود به زودى گسترش و شيوع يافت . تقريبا از همين زمان بود كه برخى از شيعيان به كلام روى آوردند و اين علم جاى خود را در مكتب تشيع باز كرد . اولين متكلمان شيعه از اصحاب امام صادق و امام كاظم عليهما السّلام بودند . اينان كه طبقهء اول