آن‌چه بيش از همه موقعيت نائب دوم و شيعيان را در اين دوره دشوار مىكرد ، حركت‌هاى سياسى بود كه از جانب ديگر فرقه‌هاى شيعى به خصوص اسماعيليه و زيديه در اين دوران به وقوع مىپيوست . اقدامات سياسى و زمينه‌سازىهاى اسماعيليان براى قيام [ به گمان آن‌ها قيام مهدى عليه السّلام ] ، در اين زمان گسترش و توسعهء فراوانى يافته بود . داعيان اسماعيلى در نقاط مختلف سرزمين‌هاى اسلامى به‌ويژه در يمن و شمال آفريقا فعاليت مىكردند . قرمطيان ، فرقهء افراطى از اسماعيليان توانسته بودند در نواحى كوفه و مراكز عراق ، نفوذ بسيارى به دست آورند و بدين طريق عده‌اى از شيعيان را نيز به خود جلب كنند . آن‌ها پس از چندى در منطقهء بحرين و احساء دولتى تشكيل دادند و مدت‌ها بر آن ناحيه امارت داشتند . اين اقدامات ناخواسته جوّ بدبينى شديدى را در دربار نسبت به عموم شيعيان پديد مىآورد و اين در حالى بود كه به تازگى فتنهء صاحب الزنج ، كه ادعا مىكرد از نسل علويان است ، خاتمه يافته بود . گذشته از اين‌ها وجود دولت شيعى زيدى در طبرستان ايران ، كه توانسته بود نفوذ خود را در اين منطقه گسترش دهد و سران آن با علويان در كوفه و عراق در تماس بودند ، اين وضعيت را تشديد مىنمود ؛ لذا به گفتهء شيخ طوسى در اين ايام ، دولت عباسى فشار فوق العاده‌اى بر شيعيان وارد مىساخت و رعب و وحشتى در دل آنان پديد آورده بود كه قادر به آشكار ساختن مذهب خود نبودند و حتى در همين ايام مرقد امام حسين عليه السّلام و امير المؤمنين عليه السّلام نيز در اثر خرابكارىهايى كه مىتوان آن‌ها را به حكومت عباسى نسبت داد ، ويران شدند . « 1 » در نتيجه اقدامات مأموران و جاسوسان المعتمد ، آن‌ها به وجود تشكيلات سازمان‌يافته‌اى براى شيعيان و در واقع همان سيستم نيابت و وكالت يقين پيدا

--> ( 1 ) . طوسى ، تهذيب الاحكام ، ج 6 ، ص 111 .