اشتغال داشتند اغلب به يك كالاى خاص بسنده نمىكردند ، با اين حال برخى به دادوستد اجناس معينى شهرت مىيافتند ، مانند تجارت پوست ، « 1 » كه به‌طور عمده از نواحى سردسير شمالى آورده مىشد ، يا پوشاك « 2 » ، كه در نواحى مختلف ، مثل مصر يا نواحى شرق توليد مىگرديد ، يا حتى برده ، كه از نواحى مختلف آورده مىشد ؛ برده‌هاى سفيد پوست « 3 » از ماوراء النهر و قفقاز ، و بردگان رنگين پوست « 4 » از آفريقا و هندوستان ، و يا كالاهايى چون ظروف ، جواهرات و . . . . امور فرهنگى : مقصود از امور فرهنگى ، كارهايى است كه به نحوى با فعاليت‌هاى علمى ، آموزشى در ارتباط بود . شيعيان در اين زمينه‌ها نيز فعاليت‌ها داشتند ؛ برخى به كار آموزش اشتغال داشتند و معلم ، مؤدب « 5 » يا مكتب‌دار بودند . « 6 » برخى نيز در مشاغل ديگرى فعاليت مىكردند كه با امور علمى در ارتباط بود ، مانند كتابت ، نسخه‌بردارى ، كتابفروشى ، صحّافى و كارهايى از اين قبيل كه مىتوان آن را جزو خدمات فرهنگى به‌شمار آورد . « 7 » مشاغل حكومتى : مشاغل حكومتى داراى مراتب مختلفى بود و از سطوح پايين ، مانند كارهاى

--> ( 1 ) . همان ، ص 287 و 465 . ( 2 ) . همان ، ص 448 . ( 3 ) . همان ، ص 182 . ( 4 ) . همان ، ص 368 . ( 5 ) . مؤدب ، اصطلاحا به آموزگاران خصوصى اطلاق مىگرديد كه آموزش و تعليم بزرگ‌زادگان به آنان سپرده مىشد . كار مؤدب فراتر از كار معلم بود و علاوه بر آموزش كودك ، تربيت و پرورش روحى و اخلاقى وى را نيز برعهده داشت ؛ لذا نام ايشان از ماده أدب گرفته شده است . ( 6 ) . ر . ك : همان ، ص 199 و 372 و 407 و راوندى ، قصص الانبياء ، ص 210 . او از احمد بن يحيى كه مكتب‌دار ( مكتّب ) بود روايت‌هايى نقل كرده است . ( 7 ) . ر . ك : همان ، ص 65 و 165 و 237 و 280 .