حسن حسين زاده شانه چى
18
اوضاع سياسى اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى (فارسى)
بحث و تدريس مىشد ، « 1 » از منابع روايى مهم در موضوع خود به شمار مىرود ، چنانكه شيخ مفيد به هنگام برشمردن كتابهاى مربوط به موضوع مهدويت از آن ياد مىكند . « 2 » تأليف اين كتاب كه گويا به سال 342 ق به پايان رسيده ، چنانكه مؤلف در مقدمه اشاره نموده در ابواب متعددى تنظيم يافته است ؛ فصول اوليهء آن به مباحث عمومى امامت ، يعنى ضرورت وجود امام معصوم اختصاص يافته و سپس به مبحث امامت حضرت مهدى ( عج ) ، غيبت ، وضعيت شيعيان و وظيفهء آنان در اين دوران ، و ظهور و علائم آن پرداخته شده است . نعمانى دربارهء وضعيت شيعيان ، در غيبت صغرى مطلب زيادى نياورده و تنها به ذكر روايات امامان عليهم السّلام اكتفا كرده است . با اين حال گفتههاى شكواگونهء وى در لابهلاى روايات كتاب و در مقدمه ، فضاى كلى عصر غيبت را متذكر مىشود . نعمانى در كتاب خود از برخى نويسندگان زيدى و واقفىمذهب و كتابهايشان بهره برده ، چنانكه در برخى موارد خود به آن متذكر مىشود . « 3 » و باتوجه به مطالبى كه دربارهء اهميت اين روايت و احاديث در مقدمهء كتابش آورده ، مىتوان دريافت كه وى به سنجش و ارزيابى رواياتش اهميت مىداده است ، همچنين ترتيب روايات او بهطور عمده مسند هستند و نام منابع اطلاعاتى نويسنده در آنها ذكر شده است . نزديك به صد سال بعد از نعمانى ، كتاب ديگرى با نام الغيبه ، به قلم دانشمند بزرگ شيعى ، محمد بن حسن طوسى ( م 460 ق ) تأليف گرديد كه به لحاظ شكلى ، شباهت زيادى با كتاب كمال الدين شيخ صدوق دارد . گرچه به لحاظ محتوايى با آن متفاوت است . با اين حال طوسى شمار زيادى از روايات شيخ صدوق و پدر او ابن بابويه را در كتاب خود آورده ؛ اما از روايات الغيبه نعمانى كمتر بهره برده است ،
--> ( 1 ) . همان . ( 2 ) . مفيد ، الارشاد ، ج 2 ، ص 250 . ( 3 ) . ر . ك : نعمانى ، الغيبه ، ص 32 .