سياسى محدودى بودند ، ديگر فرقه‌هاى شيعى ، به‌خصوص زيديه و اسماعيليه ، در عرصه‌هاى سياسى ، فعاليت‌هاى گسترده‌اى داشتند كه وجود دولت‌هاى مستقل در نقاط مختلف بلاد اسلامى و نهضت‌ها ، و تحركات متعدد سياسى در اطراف و اكناف قلمرو عباسيان مهم‌ترين جلوه‌هاى آن‌ها بود . امارت‌هاى خودمختار زيدى ، از اولين دولت‌هاى مستقلى بودند كه در جهان اسلام شكل گرفتند و در عصر غيبت صغرى نيز شاهد برپايى چند دولت و امارت زيدى هستيم . تأسيس اولين دولت مستقل اسماعيلى مذهب را بايد بزرگ‌ترين رويداد سياسى جهان اسلام در اين عصر تلقى كرد كه با جدا ساختن بخش وسيعى از قلمرو حكومت عباسى ، كيان دولت بنى عباسى را مورد تهديد قرار داد . اگرچه بحث از تاريخ ديگر طوايف شيعى ، خارج از موضوع اين مقال است ، ليكن به جهت تأثيرات بسيار و مهمى كه فعاليت‌هاى سياسى صاحبان اين فرق بر جامعهء شيعهء امامى و تحولات درونى و برونى آن گذاشته‌اند ، در اين فصل به اختصار به گوشه‌اى از وضعيت سياسى آن‌ها ، يعنى زيديه و اسماعيليه و دولت‌هايشان ، در كنار بررسى وضعيت سياسى شيعيان امامى اشاره مىشود . دولت‌هاى مستقل شيعى در عصر غيبت صغرى ، دولت‌هاى شيعه مذهب كوچك و بزرگ در بلاد مختلف اسلامى وجود داشتند . شمارى از اين دولت‌ها پيش از غيبت پديد آمده بودند و تا اين دوران به حيات خود ادامه دادند . برخى در همين دوران روبه افول نهاده جاى خود را به قدرت‌هاى برتر جديد دادند و برخى تا دهه‌هاى نخست غيبت كبرى نيز حكمرانى داشتند . شمار چندى از اين دولت‌ها نيز در همين عصر پاگرفته و تكوين يافتند و نخستين مراحل پيدايش خود را در اين سال‌ها طى كردند . وجود حكومت‌هاى مذكور در نواحى مختلف جهان اسلام سبب گسترش تشيع و نشر فرهنگ و آموزه‌هاى آن مىگرديد و مردمان اين نواحى را هرچه