لاغرى كه از اندكى پيه بود ، از گرمى و خشكى بود . « 1 » سخافت و تنكى « 2 » از گرمى و ترى بود و آكندگى « 3 » و صلابت از سردى و خشكى بود . يازدهم : فرق ميان نر و ماده ؛ مزاج نر گرم « 4 » تر و « 5 » خشك « 6 » تر بود « 7 » . مزاج ماده سرد و « 8 » تر بود « 9 » . و اللّه اعلم بالصواب « 10 » . باب چهارم « 11 » : در « 12 » معرفت « 13 » تندرستى و بيمارى و « 14 » سبب و عرض « 15 » تندرستى مطلق آن است كه مزاج و تركيب اعضاهاى بسيط و مركب بر هيأتى باشد « 16 » كه افعال او جارى باشد بر مجراى طبيعى ؛ يعنى افعال هر عضوى خاصه چنان كه بايد از وى صادر شود بىآفتى و اشكال اعضاهاى « 17 » مركب اندر كميت و كيفيت بر هيأتى باشد كه منفعت و فعل هريك ، بىمضرت و بىآفت باشد . اما بيمارى حالى است نا « 18 » طبيعى و بدين سبب ، اندر يك قوت از قوتهاى اعضا « 19 » يا اندر « 20 » بيشتر ، آفتى پديد آيد به ذات . پس تندرستى يك جنس است و بيمارى سه جنس : سوء المزاج و سوء التركيب و تفرق اتصال . سوء المزاج در اعضاى بسيط باشد « 21 » . و سوء التركيب در اعضاى مركب باشد ، يا شكل و عدد چنان كه بايد نباشد « 22 » . و تفرق اتصال آن « 23 » است كه اجزاى « 24 » اعضايى كه پيوسته باشد ، گسسته شود .

--> ( 1 ) . م : + و . ( 2 ) . س : + كه ، ل : نتگى . ( 3 ) . ل : و آكندگى ؛ م : كرز . ( 4 ) . ل و س : + و . ( 5 ) . م : - تر و . ( 6 ) . س : - خشك . ( 7 ) . م : - تر بود ؛ + و . ( 8 ) . ل و م : - و . ( 9 ) . م : است ؛ س : + و السّلام . ( 10 ) . س : - و اللّه اعلم بالصواب . ( 11 ) . م : + از مقاله اول . ( 12 ) . م : اندر . ( 13 ) . س : - معرفت . ( 14 ) . س و ل : - و . ( 15 ) . س و ل : غرض ؛ « سبب و عرض » در هيچ‌يك از نسخ ، جزو عنوان نيست ، بلكه جزو متن است . ( 16 ) . س : + چنان كه بايد از وى . ( 17 ) . س : اعضاى . ( 18 ) . م : غير . ( 19 ) . س : + باشد و ؛ م : اعضاى . ( 20 ) . س : - يا اندر . ( 21 ) . س : - باشد . ( 22 ) . س : - يا شكل و . . . نباشد . ( 23 ) . س : - آن . ( 24 ) . م : اجزا و .