مركز پژوهش كتابخانهء مجلس شوراى اسلامى (جمعى از نويسندگان)
55
گنجينه بهارستان (علوم وفنون پزشكى)
و به روش ابتثى مرتّب شده است و حاوى 260 عنوان ادويه است . اين مقاله لزوما دربرگيرندهء همهء داروهايى كه در مقالهء دوم تجويز شدهاند نيست و بسيارى از ادويهء آن در مقالهء پيشين مورد اشاره واقع نشده و منافع طبّى آن تنها در همين موضع كتاب معرّفى مىشود . اين ادويه چيزهايى هستند از قبيل گياهان ، اجزاى گياهان ، محصولات گياهى ، محصولات حيوانى ، اجزاى حيوانى ( مانند سم گوسفند ) يا انواع حيوانى ( مانند سوسمار و وزغ ) ، پسماند حيوانى ( مانند بول كودك ) ، جامدات ( مانند زر ، زمرد و زرنيخ ) و اغذيهء متداوله ( مانند نان فرانى و نان كه بر سنگ گرم پخته باشند ) . مقالهء چهارم ، همانا در شناخت ادويهء مركّبه يا قرابادين كبير است و شامل 22 باب مىباشد . اين ادويه برحسب وجه و طريق استعمال يا شكل فيزيكى يا شيميايى تهيهء آنها طبقهبندى و مرتّب شدهاند . هر باب كه مخصوص به يكى از اين طبقات است ، عمدتا عبارت است از دستور العملهاى تركيب اجزاى ادويهء مركّبه با ذكر نسبت تركيب و ميزان استفادهء روزانه و نيز خواصّ و منافع دارو . مقياس وزنى در اين مقاله معمولا « درم » است اما ندرتا از « مثقال » ، « دانگ » ، « دينار » ، « من » ، « وقيه » ، « چاريك » و « رطل » نيز استفاده شده است . « 1 » هرچند تأليف نجم الدين محمود شيرازى ، از حيث ترتيب و ترتّب فوايد ، ممدوح نظر معاصران و آيندگان او واقع شد ، ناگوار است وقتى معلوم شود ، عبارات غياثيه در بسيارى از مواضع عينا به آثار سيّد اسماعيل جرجانى ( م . نيمهء اوّل قرن شش ) مىماند . تجرّى نجم الدين در اين امر ، ما را به تعجّب واداشته است ؛ چرا كه آثار جرجانى در آن روزگار بسيار رايج و شناخته شده بود و امكان اخفاى اقتباس ، بسيار بعيد مىنمايد . با اين حال مقايسهء فقرات ذيل خواننده را به ارتباط آثار اين دو مؤلف ، بىگمان خواهد نمود :
--> ( 1 ) . مقايسهء مقياس و مكيال در قرابادينهاى ، از حيث سبكشناسى و دلالت بر شكل گسترش و انضباط تجارى اعصار بىفايده نيست . جهت فهم تنوع مكيال ، توجّه كنيد كه رازى در من لا يحضره الطبيب و برء الساعه ، مجموعا از 19 نوع مقياس وزنى و حجمى استفاده نموده ( ر . ك . من لا يحضره الطبيب ، ص 147 ، حواشى مترجم ) كه ناشى از وقوف او به علم كيميا نيز مىباشد .