آن و مبتنى بر پايهء آن و نيز آثار پزشكان بزرگى چون جرجانى و رازى به وجود آمد . « 1 » در اين دوره فيزيولوژى هنوز بر پايهء اخلاط چهارگانهء پزشكى قديم و قرون وسطى « 2 » قرار داشت و تجويز فصد و مسهل براى درمان اغلب بيماريها هنوز اشكال عمدهء معالجات بودند . در اين دوران جراحى هم به نوبهء خود پيشرفتهايى حاصل كرده بود . « 3 » در دورهء صفويّه آموزش پزشكان خيلى شبيه به آموزش جرّاحان بود و پزشك جوان براى كارآموزى به خدمت طبيب كارآزموده‌اى درمىآمد و براى اين منظور سعى مىكرد كه اين پزشك از زمرهء كسانى باشد كه در بيمارستانها كار مىكردند . « 4 » در اين دوره ، هيچ كتاب پزشكى بزرگى نوشته نشده است و شاخص اين دوره جزوات و رسالات كوچك دربارهء مطالب خاص و يا تفسير كتب بزرگ است و اين خود بزرگترين دليل انحطاط علم پزشكى در اين دوره محسوب مىگردد و نشان مىدهد كه هيچ عقيدهء جديدى در اين دوره عنوان نگرديد و هيچ نظريهء قديمى تكميل نشده است . بزرگترين عملى كه اطبّاى اين دوره مىتوانستند انجام بدهند ، انجام اعمالى بود كه از اجدادشان به ارث برده و لطايفى كه خود به آنها اضافه كرده بودند . اين عمل موجب به وجود آمدن يك سرى نوشتجات نغز شده است ، ولى مسلّما يك كار علمى نيست . « 5 » زبدة قوانين العلاج ، مؤلّف و اهميّت آن در اين دوره داروسازى ، علمى كه ايرانيان همواره از قديم الايّام در آن برترى داشته‌اند ، پيشرفتهايى حاصل شد . يك كتاب داروسازى از حكيم شفايى با عنوان قرابادين در اين دوره به وجود آمد كه به نوبهء خود حائز اهميّت فراوانى بود . امّا دورهء

--> ( 1 ) . جهت اطلاع بيشتر ، ر . ك : قانون ابن سينا ، شارحان و مترجمان آن . ( 2 ) . دم ، بلغم ، سودا ، صفرا . ( 3 ) . جهت اطّلاع بيشتر در اين باره ، ر . ك : طبّ در دورهء صفويّه ، صص 144 - 224 . ( 4 ) . همان ، ص 22 . ( 5 ) . همان .