بريان « 1 » كرده با عرق گل دهند « 2 » . و « 3 » غذا كاورس « 4 » و مغز بادام پوست‌كنده « 5 » با جوانه مرغ دهند « 6 » . و اقاقيا و صندل و گل ارمنى و زيره كرمانى و گلنار به آب مورد بسريشند و ناف و شكم را بدان طلى كنند « 7 » . تزحر « 8 » : تقاضاى برخاستن . « 9 » هرگاه كه برخيزد « 10 » چيزى « 11 » اندك جدا شود ، غليظ و مخاطى « 12 » ، بعضى با خون و بعضى بىخون . علاج تزحر « 13 » همچون علاج اسهال خون بايد كردن و مرهم شادنه « 14 » استعمال كند « 15 » . باب سى و هشتم « 16 » : در قولنج قولنج مرضى معوى « 17 » است . سبب آن بلغمى غليظ دوسنده باشد يا بادى غليظ بود « 18 » كه در رودگانىها « 19 » باشد ؛ يا سبب ، خشكى ثفلها « 20 » باشد كه از خوردن غذاى

--> ( 1 ) . ل : + بريان . ( 2 ) . م : بايد دادن . ( 3 ) . م : - و . ( 4 ) . كاورس : ارزن . ( 5 ) . م : + بريان‌كرده . ( 6 ) . م : بدهند . ( 7 ) . م : كند . ( 8 ) . م : زحر . ( 9 ) . برخاستن : دفع فضول از مخرج فرودين كردن ( لغتنامه ) . ( 10 ) . م : + و . ( 11 ) . م : - چيزى . ( 12 ) . ل : مخلطى ؛ « و چيزى باشد غليظ ، مخاطى و . . . » ( قانونچه ، ص 123 ، توضيحات مترجم به نقل از ذخيرهء خوارزمشاهى ) . ( 13 ) . م : اين . ( 14 ) . ل : شادانه ؛ م : سادنج ؛ شادنه : « شادنج ؛ به پارسى شادنه گويند و به عربى حجر الدم . . . در وى قبضى سخت بود . » ( اختيارات بديعى ، صص 244 - 245 ) ؛ ر . ك : رسالهء حاضر ، مقالت سوم ، باب السين ؛ « از معدن استخراج مىشود و گاهى از معدنهاى مصر ، سنگ را حفر مىكنند و بيرون آورند . » ( قانون ، كتاب دوم ، ص 316 ) ؛ بىشبهه شاهدانه نيست ، زيرا شاهدانه ملين است . ( ر . ك : قانون ، كتاب دوم ، ص 310 ) . ( 15 ) . ل : + و اللّه اعلم بالصواب ؛ م : + كه نافع باشد . ( 16 ) . م : + از مقالهء دوم . ( 17 ) . ل : مقوى ؛ م : معنوى ؛ « قولنج بيمارى است كه اندر امعاء غليظ افتد . » ( قانونچه ، ص 124 ، حواشى مترجم به نقل از ذخيرهء خوارزمشاهى ) ؛ معى : رودگانى ( لغتنامه ) ؛ معوى ، منسوب به معى است . ( 18 ) . م : باشد . ( 19 ) . م : رودگان . ( 20 ) . م : فلعها ؛ « سفت شدن فضولات درون روده » ( قانونچه ، ص 124 ، حواشى مترجم ، به نقل از ذخيرهء خوارزمشاهى ) .