دو چشم مست تو خوش مىكشند ناز از هم * نمىكنند دو بد مست احتراز از هم ولى وقتى عنايت به كار چشم يعنى عمل ديدن باشد كلمهء « ديده » را به كار مىبرند . شاعر مىگويد : « ديده را فايده آن است كه دلبر بيند » در آيهء مورد بحث چون عنايت به كار چشم يعنى عمل ديدن است كلمهء « أبصار » به كار رفته است نه كلمهء « عيون » . غض و غمض كلمهء ديگرى كه در اين آيه به كار رفته است كلمهء « يغضّوا » است كه از مادهء « غضّ » است . « غضّ » و « غمض » دو لغت است كه هر دو در مورد چشم به كار مىرود و برخى آن دو را با هم اشتباه مىكنند . بايد معناى اين دو كلمه را نيز مشخص كنيم . غمض به معناى برهم گذاردن پلكهاست . مىگويند غمض عين كن . كنايه است از اينكه صرف‌نظر كن . چنان‌كه ملاحظه مىكنيد اين لغت با كلمهء « عين » همراه مىشود نه با كلمهء « بصر » . ولى در مورد كلمهء « غضّ » مىگويند « غضّ بصر » و يا « غضّ نظر » و يا « غضّ طرف » . غضّ به معناى كاهش دادن است و غضّ بصر يعنى كاهش دادن نگاه . در قرآن كريم سورهء لقمان آيهء 19 از زبان لقمان به فرزندش مىگويد : « وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ » يعنى صداى خودت را كاهش بده ، ملايم كن ، فرياد نكن . در آيهء 3 از سورهء حجرات مىفرمايد : « إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْواتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُولئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوى » يعنى آنان‌كه صداى خود را ( هنگام سخن گفتن ) در حضور رسول خدا ملايم مىكنند ، يعنى فرياد برنمىآورند ، آنان كسانى هستند كه خداوند دلهايشان را براى تقوا آزمايش كرده است . در حديث معروف هند بن ابى هاله كه اوصاف و شمائل رسول اكرم را توصيف كرده چنين آمده است : « و اذا فرح غضّ طرفه » « 1 » يعنى وقتى كه خوشحال مىشد چشم‌ها را به حالت نيم‌خفته درمىآورد . بديهى است كه مقصود اين نيست كه چشم‌ها را روى هم مىگذاشت و يا به طرف مقابل نگاه نمىكرد . مرحوم مجلسى در بحار اين جمله را اين‌طور تفسير مىكند : « اى كسره و اطرق و لم يفتح عينه . و انّما يفعل ذلك ليكون ابعد من الاشر و المرح . » يعنى پلك چشم را مىشكست و سر را به پايين مىانداخت و چشم‌ها را نمىگشود . چنين مىكرد تا از حالت شادىزدگى دور باشد . معمولا افرادى كه مغلوب احساسات خود هستند هنگامى كه شادى به آن‌ها رو

--> ( 1 ) . تفسير صافى ذيل آيهء 31 از سورهء نور ، نقل از تفسير على بن ابراهيم