كه بناچار مىبايست توجيه عقلانى مىشدند . « 1 » به همين دليل ، رنگ رساله‌هاى فقهى كه در باب اين دو مسأله نگاشته شد ، متفاوت با بقيه مسائل بود . « 2 » در مسائل كلامى خاصى نيز اين روش دنبال شد ؛ حتى برخى از مسائل تاريخى نيز از همين زاويه ، مورد بازبينى قرار گرفت . نمونهء واضح آن مسألهء قيام حسينى بود كه از مشروطه به اين سو ، سخت مورد انتقاد نقادان عصر جديد قرار گرفته بود و علما ده‌ها رساله و كتاب دربارهء فلسفهء قيام حسينى و دليل بزرگداشت عاشورا در فاصلهء بيست سال پس از مشروطه تا روىكار آمدن رضا خان تأليف كردند . نتيجه چنان شد كه فقه حجاب ، ديگر به آيه و حديث تنها استدلال نمىكرد ، بلكه مىكوشيد تا به مسائل اجتماعى و اخلاقى و حتى علمى به معناى خاص آن ، يعنى كشفيات و شبه كشفيّات علم جديد هم تمسّك كند . براى نمونه ، روى جلد كتاب طومار عفّت كه در بارهء زن و بحث حجاب بود ، كتاب چنين وصف شده بود : اثرى است « فطرى ، طبيعى ، تاريخ ، دينى ، ادبى ، اخلاقى ، علمى ، اجتماعى ، عمرانى ، اقتصادى ، فلسفى » . بدين ترتيب نخستين گرايش‌هاى علم‌زدگى را در دفاع از دين ، مىتوانيم در رساله‌هاى حجابيه دنبال كنيم كه بعدها ، كسانى چون مهدى بازرگان آن را فربه‌تر كردند . « 3 » استناد به داده‌هاى علمى كه بيشتر از طريق آثار عربى به دست نويسندگان اين قبيل رساله‌هاى مىرسيد ، نخستين طليعهء علم‌زدگى در دين‌شناسى است . براى مثال شاهرودى در كتاب مدينة [ مدنيّة ] الاسلام ، روح التمدّن با استناد به تفاوت‌هاى كه فيزيولوژيست‌هاى در تفاوت خلقتى زن و مرد نوشته‌اند ، چنين نتيجه مىگيرد كه « پس اين تشريع - تفاوت حقوق زن و مرد در ارث - بر وفق تكوين و قانون ديانت مطابق حكم طبيعت بوده » است . اين قبيل نمونه‌ها را در برخى از اين رسائل ، مانند طومار عفت و نيز آنچه كه حجّت نجف‌آبادى دربارهء حجاب و حقوق زن

--> ( 1 ) . به بحث على بخش ميرزاى قاجار در « ميزان الملل » در اين‌باره كه به سال 1305 ق تأليف شده است ، توجه فرماييد . وى در كتاب خود در خصوص « معايب گوشت خوك خوردن و ختنه نكردن و بيان حقانيت اسلام » و نيز « مذمت استعمال مسكرات و بيان معايب و مضرات آنها » به تفصيل سخن گفته است . ( 2 ) . البته بودند كسانى كه بر تعبد تكيه خاص داشتند ؛ اما با اين حال ، براى نشان دادن فايده و فلسفهء حكم شرعى نيز تلاش مىكردند . براى مثال سيد جلال كاشانى مىنويسد : هركس خدا را حكيم و بينا و دانا و توانا و الق و موجد و مدير و مدبّر جميع عوالم امكان دانست ، ديگر خواستن فايدهء احكام و اوامر و بررسى آن با عقل ناقص و چشمان كم‌نور وجود محدود خود ، بسيار بسيار زشت و ناروا و دليل روشنى بر كمال جهل و غرور است ( هفدهم دى ، مناظرهء جوان دانشجو و دهقان پير ، تهران ، 1329 ش ، ص 19 ) متن اين رساله در همين مجموعه چاپ شده است . ( 3 ) . در اين‌باره رسالهء لزوم حجاب و حرمت شراب فخرالاسلام ارومى خواندنى است ؛ ما در اينجا فقط بخش حجاب آن را چاپ كرده‌ايم .