حضور قوى و مقتدرانه‌اى كه در متن انديشه‌هاى فلسفه صدرائى دارد ، مبرّزترين چهرهء اين نظام ، بعد از صدراى مؤسس به شمار مىرود ، شخصى كه تسلّط وى بر فلسفه و عرفان اسلامى منحصر بفرد و آشكار بوده است . اين حكيم زبده ، از شخصيت‌هاى استوار دنياى فلسفه ، در محدودهء دو قرن اخير به شمار مىرود ، و آثار فلسفى وى ، در اوج قلّهء نگارش‌هاى عقلى اين دوره قرار گرفته است . اثر معروف او « منظومه » و شرح عالمانه و محقّقانهء خودش بر منظومه ، از ديرباز ، عهده‌دار نقش اوّل تبيين حقايق فلسفى متأخّر و متقدّم اسلامى بوده است . حكومت بلا منازع سبزوارى - با اين اثر - بر حوزه‌هاى فلسفى ، هر چند با ظهور انديشه‌هاى فلسفى غرب و نيز فيلسوف توانمندى همچون علامه طباطبائى ، تقليل يافت ، امّا هرگز پايان نپذيرفت ، و نام او ، هنوز نيز با صلابت و فخامت خاصّ خود ، منادى تشريح و تبيين انديشه‌هاى ناب فلسفهء اسلامى است . « نهاية الحكمة » ، هر چند توانسته است ، بنا به عللى موجّه ، از نفوذ منظومهء سبزوارى در مجامع رسمى تعليم و تعلّم فلسفى به مقدارى چشمگير بكاهد ، ولى نكته اينجاست كه خود « نهاية الحكمة » و كتاب‌هايى از اين دست ، خود جزو محصولات و اخلاف منظومه بشمارند ، و حكيم بزرگى چون طباطبائى و شاگردان ردهء اوّل او - رحمة اللّه عليهم اجمعين - بر مقام والاى حكمى سبزوارى مذعنند ، و چگونه چنين نباشد ، در حالى كه اگر سبزوارى دست به قلم نبرده و انديشه‌هاى فلسفى صدرايى را ، از دورهء خاصّ خود ، به دوران بعد از خود انتقال نمىداد ، شايد گسيختگى غير قابل جبرانى را در ساحت يافتارهاى فلسفى چهار قرن اخير فلسفه اسلامى شاهد مىشديم كه جبران آن ، البته راهى نداشت و دست كم بس و بسيار مشكل بود . از منظومه كه بگذريم ، سبزوارى اثر گمنام - امّا پربار - ديگرى در خصوص فلسفه و كلام بنيادين دينى دارد كه هم اكنون در برابر شما قرار دارد . « اسرار الحكم » ، بىشك ، از نمونه‌هاى بى بديل حكمت ، بعد از فلسفهء حكيم صدراست و انديشه‌هايى كه در جاى جاى آن مورد بررسى و نقد و تشريح و تحليل قرار گرفته‌اند ، رئوس مسائل اساسى فلسفى را تشكيل مىدهد . اين كتاب ، داراى محاسن ارزشمندى است كه از جمله مىتوان به « فارسى بودن » ، « گزيدگى » و « جامعيّت گيرا » اشاره كرد . در اين اثر ، از اغلاق‌هاى مرسوم متون كهن فلسفى ، اثر چندانى يافت نمىشود و حكيم با اختصارى ملموس ، لبّ و لباب انديشه‌هاى فلسفى ، عرفانى و كلامى خود و پيشينيان را ، در