هجرى قمرى مىباشد كه افرادى مانند محمد امين استر آبادى ( 1036 ) و شيخ يوسف بحرينى ، فيض كاشانى و شيخ حرّ عاملى ( 1104 ) و مجلسى اوّل و مجلسى دوم صاحب بحار الأنوار ( 1110 ) عالمان اين دوره هستند . دور هشتم : عصر وحيد بهبهانى و شيخ مرتضى انصارى ( عصر استنباط ) . دور نهم : عصر حاضر يا ادامهء و پىگيرى عصر شيخ انصارى و انديشه‌هاى فقهى او . آرى فقه اسلام و تاريخ فقاهت در اين ادوار نه‌گانه فقيهان فرزانه و وارسته‌اى سرشار از خير و بركت و پربار از انديشه و حركت را پرورش داده است كه در جاى خود مورد بررسى و ارزيابى قرار گرفته‌اند . از آن عهد مقام شامخ رسالت و از دوران پرتلألو مقام منيع ولايت ، فقهاء و انديشورانى در عالم اسلام ، به ظهور پيوسته‌اند كه هر كدام واسطهء فيضى بين خالق و مخلوق و راهنما و رهگستر مسير مردم خداجوى بوده‌اند . آنان با تحمّل زحمات و مشقّات فراوان توانسته‌اند اين امانت سنگين را به مقصد نهايى برسانند ما در اين بخش با تعدادى از اين حاملان امانت الهى تا حدودى آشنا مىگرديم : فقيهان مفسّر و مفسّران فقيه : آيات الأحكام قرآن مجيد ، عناصر اصلى و علمى تعاليم عاليهء قرآن مجيد را تشكيل مىدهد و تعداد آنها ، 500 آيهء شريفه ، مىباشد ، به حدّى كه برخى از مفسّران ، عدد 500 آيه را در عناوين تفاسير خود قيد نموده‌اند . فى المثل ، « النّهاية فى تفسير خمسمأة آيه » ، يا « منهاج الهداية فى تفسير خمسمأة آية » ، ولى مشهور فقها ، آن است كه آيات نامبرده ، پس از ادغام و حذف مشابهات ، به سيصد و اندى آيه مىرسد كه نوعا در سوره‌هاى مدنى قرآن مجيد پراكنده و منتشر مىباشند . اين آيات نورانى ، از نخستين روزهاى مطرح شدن تفاسير ، مورد عنايت و توجّه خاصّ دو گروه فقها و مفسّران ، قرار گرفته‌اند ، به حدّى كه مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى بىآنكه در مقام استقصاء كامل بوده باشد ، در موسوعهء الذّريعه ، تعداد 31 از عنوان تفاسير آيات الأحكام شيعه را نام مىبرد . « 1 » 1 . شايد نخستين بار ابو نضر ، محمّد بن سائب كلبى ، ( متوفّى 146 ه‍ . ق ) ، به گرد آورى آيات الأحكام پرداخته است . 2 . آيات الأحكام شيخ قطب الدّين راوندى ، ( متوفّى 573 ه‍ . ق ) . 3 . النّهاية فى تفسير خمسمأة آية فخر الدّين ابن متوّج ، ( 820 ه‍ . ق ) . 4 . منهاج الهداية فى تفسير خمسمأة آية جمال الدّين ابن متوّج ( متوفّى 820 ) . 5 . آيات الأحكام شيخ ناصر بن احمد متوّج ( قرن نهم ) . 6 . كنز العرفان فاضل مقداد حلّى سيورى ( متوفّى 826 ه‍ . ق ) . ( كتاب حاضر ) 7 . مدارج المعمول استرآبادى ( متوفّى 891 ه‍ . ق ) . 8 . زبدة البيان شيخ احمد محقّق اردبيلى ( متوفّى 993 ه‍ . ق ) . 9 . تفسير شاهى مير ابو الفتح بن مير مختوم ( متوفّى 974 ه‍ . ق ) .

--> ( 1 ) الذّريعه الى تصانيف الشيعه ج 1 ، ص 40 تا 49 .