عوامل آزادگى : بدان كه عتق و آزادسازى با چند امر حاصل مىگردد : 1 - مباشرت قطعى ، بدون عوض و بدل كردن و آن عتق به قول مطلق مىباشد و شيوهء آزادسازى آن با دو عبارت زير است : يكى : « تو در راه خدا ، آزاد هستى » و ديگرى با لفظ « اعتقاق » مىباشد : « أنت عتيق أو معتق لوجه اللّه » و ناچار در آزادسازى برده آن است كه قصد قربت و نيّت براى خدا باشد و بيان آن با جملهء بالا مىباشد ، چون اين امر نوعى عبادت بزرگى است و در عبادت ، « قصد قربت » شرط مىباشد . پيامبر خدا ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) فرمود : « كسى كه انسان مؤمنى را آزاد سازد ، خداوند عزيز و جبّار در مقابل هر عضو از بدن او را كه آزاد كرده است ، او را از آتش آزاد مىسازد » . « 1 » 2 - مباشرت معلّق به مرگ بدون دريافت عوض و آن چيزى است كه در اصطلاح فقها ، « تدبير » مىنامند . در قرآن مجيد ، آيه‌اى كه دلالت بر اين نوع آزادسازى داشته باشد ، وجود ندارد . آرى از سنّت شريفه استفاده مىگردد كه اين نوع آزادسازى نيز وجود داشته است . 3 - مباشرت با عوض قطعى و آن چيزى است كه « عتق كتابتى » ناميده مىشود و بحث آن خواهد آمد . 4 - تملّك فرد يكى از استوانه‌هاى زندگى يا يكى از محرّمات نسبى او ( بدون وجود خلاف در اين قسمت ) و به صورت رضاعى و شيردادن براساس خلاف آرا مىباشد و حق در آن نيز عتق و آزاد شدن است و تملّك زن ، يكى از استوانه‌هاى خاص مىباشد . برخى از فقها ، به اين حكم از قرآن با اين آيهء شريفه استدلال نموده‌اند : * * * [ 288 ] « أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً وَ ما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً » ؛ « 2 » و وجه استدلال به اين ترتيب است كه خداوند متعال بين فرزند و عبوديّت منافات قائل شده است و فرزندى و بنوّت او را نفى كرده است ، ولى عبوديّت و بندگى

--> ( 1 ) . مستدرك الوسائل ، ج 15 ، ص 451 ، شمارهء ، 18813 ( 2 ) . سورهء مريم ، آيات 91 - 93