قوله تعالى « يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ » ؛ « خداوند هر كه را بخواهد ، به راه راست هدايت مىكند » . منظور از صراط مستقيم ، راه راست و مستقيم است . مصلحت و حكمت الهى گاهى إقتضا مىكند كه به طرف بيت المقدس نماز گزارده شود و گاهى به سمت كعبه . و امّا دليل اينكه توجّه به كعبه صراط مستقيم است ، آن است كه نه به طرف قبلهء يهود ( بيت المقدس ) است و نه به سوى قبلهء نصارى ( مشرق ) مىباشد . البته سمت يمين و شمال ، گمراهى مىباشد ؛ چه آنكه توجّه به آن دو ، جاى اين گمان را دارد كه عبادت براى شمس مىباشد . نكتهء جالب توجّه آن است كه از آيهء مباركه استفاده مىشود : نسخ ( برداشتن حكمى كه قبلا ثابت شده است ) هم جايز و ممكن است و هم به وقوع پيوسته است . [ 32 ] دوّمين آيه : « وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ ، وَ إِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ ، إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ . « 1 » » ؛ « ما آن قبله‌اى را كه قبلا بر آن بودى ( بيت المقدس ) تنها براى اين قرار داديم كه افرادى كه از رسول خدا ( ص ) پيروى مىكنند ، از آنان كه به جاهليّت باز مىگردند ، بازشناخته شوند . اگرچه اين كار جز براى كسانى كه خداوند هدايتشان كرده ، دشوار بود ، خدا هرگز ايمان ( نماز ) شما را ضايع نمىگرداند ؛ زيرا خداوند نسبت به همهء مردم ، رحيم و مهربان است » . در آيه مباركه چند مطلب قابل توجّه است : 1 - در جملهء « وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ » دو وجه محتمل مىباشد . وجه اوّل : آن است كه مادهء « جعل » معناى تحويل ( دگرگون - گرداندن ) را در بردارد و يا از باب گفتن عامّ و ارادهء خاصّ است و مقصود از « ما جَعَلْنَا » ، « ما حوّلنا » است ؛ يعنى ما دگرگون نكرديم قبله را » . . . زيرا تحويل به معنى دگرگون كردن ، به نوبهء خود ، « جعل به معنى قرار دادن » است . ( يعنى جعل عامّ ، و تحويل خاصّ است ) و اين معنا بر اين اساس است كه رسول اكرم ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) در مكه پيش از هجرتش ، به سوى بيت المقدس نماز مىخواند ، همان‌گونه كه قبلا مطلب مزبور را از

--> ( 1 ) . سوره بقره ، آيه 143 .