سخن راجع به دو آيهء مذكور نزديك هم است و بررسى آن از آنچه كه قبلا بيان شد ، معلوم مىگردد و إعادهء آن لزومى ندارد ولى چند نكته را به طور اختصار يادآور مىشويم : 1 - مراد از « إدبار السّجود » اين است كه : « بعد از نمازها با تسبيح و دعا ، تعقيب كن » . از ابن عبّاس و از على ( عليه السّلام ) روايت شده است كه تعقيب همان دو ركعت نماز نافله بوده بعد از نماز مغرب است و از امام صادق ( عليه السّلام ) نقل شده است كه تعقيب ، نماز وتر آخر شب است . « 1 » و از جبائى نقل شده است كه منظور از تعقيب ، نمازهاى نافله‌اى است كه بعد از نمازهاى واجب خواندن آنها مستحبّ مىباشد ، و از نظر من منظور از تعقيب ، اگر عموم نافله‌ها بوده باشد ، بهتر است . ( أدبار : پشت كردن بر وزن ابزار ) جمع دبر به معناى پشت مىباشد . جناب حمزه « أدبار » را به كسر همزه ( بر وزن اقبال ) قرائت نموده كه مصدر مىباشد و اضافه به سجود نموده است و همهء آن به معناى آن است كه نماز منقضى شده است . مثلا مىگويند : « آمدم نزد تو هنگام پنهان شدن ستاره » و منظور در آيه همان زمان إنقضاى نماز است . 2 - مراد از « حِينَ تَقُومُ » بعضىها گفته‌اند اين است : وقتى كه از نشيمن خود بلند شدى ، اين دعا را بخوان : « سبحانك اللّهم ، و بحمدك لا إله إلّا انت ، اغفر لى ، كلّ ذنب و تب علىّ » ؛ « منزّه هستى بار خدايا به ستايش تو مشغولم نيست خدا بىجز تو همه گناهانم را بيامرز و توبه‌ام را قبول كن » . از سعيد بن جبير نقل شده است كه گفته است به همين جهت در روايت مرفوعه‌اى وارد شده است و آن دعا ، كفّارهء جاى نشستن است . از على ( عليه السّلام ) نقل شده است كه فرمود : كسى كه دوست دارد حسناتش با پيمان پيمانه گردد ، پس بايد آخر سخنش زمانى كه از جاى خود برخاست ، اين جمله بوده باشد : « سبحان ربّك ربّ العزّة عمّا يصفون ، و سلام على المرسلين و الحمد للّه ربّ العالمين » ؛ « 2 » « منزه است پروردگارت پروردگار با عزّت ، از آن‌چه كه توصيف مىكنند و درود بر پيامبران و ستايش و حمد مخصوص آفريدگار جهانيان است » .

--> ( 1 ) . مجمع البيان ، ذيل آيهء مباركه . ( 2 ) . وسائل ، ب 24 ، از ابواب تعقيب ، ج 11 .