1 - خداوند به رسول اكرم ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) گزارش داده است كه اهل كتاب تسليم او نمىشوند و در مسئلهء قبله از او پيروى نخواهند كرد . لام در جملهء « وَ لَئِنْ أَتَيْتَ » براى آن است كه آمادگى و مهيّا بودن جمله را براى قسم محذوف برساند . « الّذين » موصول و « الكتاب » صلهء آن مىباشد ، موصول باصلهء خود ، مفعول به براى « أتيت » مىباشد و كلمهء « باء » در جملهء « بِكُلِّ آيَةٍ » براى همراهى است ؛ مثلا مىگويى : « امير را نزد تو همراه با دليل و حجّتم آوردم » . جملهء « ما تَبِعُوا » هم جواب قسم است و هم جواب شرط « ان اتيت » مىباشد ؛ چه آنكه شرط و قسم معناى واحدى دارد و مقصود از كلام ، آنست كه رسول اكرم ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) قطع اميد نمايد و در ارتباط با اصلاح اهل كتاب ، چشم داشتى نداشته باشد . چه آنكه سرپيچى و پيروى نكردن آنان از روى عناد و دشمنى مىباشد و لذا علماى حكمت عملى ( اخلاق عملى ) گفته‌اند درمان مرض جهل مركّب « 1 » ( نمىداند كه نمىداند ) غير ممكن است و چاره و علاجى ندارد . و آيا اين حكم شامل همهء اهل كتاب مىشود و با مخصوص معاندين از آنان مىباشد ؟ احتمال دوم بهتر است ، به دليل اينكه بعضى از اهل كتاب ، مسلمان شدند و از قبلهء رسول اكرم ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) پيروى نمودند . اين معناى دوّم هيچ بعدى ندارد ؛ چه آنكه بر فرضى كه آيه عّام باشد و شامل همهء اهل كتاب بشود ، قابل تخصيص است و ابن عبّاس فرموده است هيچ عامّى وجود ندارد ؛ مگر اينكه تخصيص خورده است ، مگر جملهء « وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ » ؛ « خداوند به هر چيزى دانا است » كه اين عام قابل تخصيص نيست . با آنكه از حكما و غير حكما گروهى هستند كه گفته‌اند خداوند به ذاتش علم ندارد و همچنين به چيزهايى جزئى زمانى ، علم ندارد . 2 - خداوند خبر داده است كه رسول اكرم ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) از قبلهء اهل كتاب پيروى نخواهد كرد . با اين خبر جلوى آزمندى آنها گرفته مىشود ، به دليل آنكه آنان

--> ( 1 ) . آنكس كه نداند و نداند كه نداند ، در جهل مركّب ابد الدهر بماند .