أيوب صبري باشا (پاشا) (مترجم: عبد الرسول منشى)
72
مرآة الحرمين (سفرنامه مكه) (فارسى) ( چاپ مركز پژوهشى ميراث مكتوب ، 1382 ش )
والده : به مناسبت اين است كه زوّار و حجّاج پس از قضاى مناسك حجّ مراجعت مىكنند . نادره : براى آن است كه بلدهء مقدّسهء مكّه در هر زمانى وسعت پيدا كند چنان كه حكايت مىشود كه گاهى مكهء مكرّمه مانند بطون نسوان بار برمىدارد ، مبدء حمل آن ماههاى رجب المرجّب يا ربيع الاوّل است . در ابتداى دو ماه مزبور شروع به اتّساع كرده الى سيزدهم ماه ذيحجه آنا فآنا وسعت پيدا مىكند كه بعد از آن حجّاج فوج به فوج معاودت مىكنند ، فى الواقع در غير [ ايام ] مواسم حجّ كسانى كه كثرت سكنه شهر مكهء معظمه را مىبينند گمان مىكنند كه حجّاج [ ذوى الابتهاج ] در داخل مملكت محلّى براى آرام و اقامت پيدا ننموده و در دائرهء فيوضات باهرهء حرم مسجد الحرام نيز براى طاعات و عبادات محلّى پيدا نخواهند كرد ؛ ولى در حلول موسم آنكه حاجيان على التّوالى از بحر و برّ وارد مىشوند در بيوت محلّات اقامت گزيده در حول بقعهء مقدّسهء كعبة اللّه فارغ البال دور و طواف نموده و در هر گوشهء حرم شريف بدون زحمت و تعب نماز گزارده و عبادت جناب خفى الألطاف مىكنند ؛ و هرقدر عدد زوّار آن بلدهء نادره تزايد مىكند حسب الحكمه وسعت پيدا مىنمايد . حجاج هرقدر زياد بشود هيچكس در مكهء مفخّمه بيرون و بىمنزل نخواهد ماند . مع ما فيه اهل موسم حجّ نيز مانند سكنه و مجاورين زمان خاليه در داخل حرم محترم بيت اللّه در كمال راحت و حضور عبادت مىنمايد . حقير جامع الحروف در اواسط شهر شعبان 1289 ه . ق به مكهء مشرّفه و اصل شدم ، چون ازدحام حرم شريف را ديدم معتقد بر اين شدم كه حجاجى كه پس از اين خواهند آمد محال است [ در حرم شريف ] براى خود جا پيدا كنند ، زيرا كه در اسواق و بازارهاى مكه طورى ازدحام و كثرت است كه اگر سوزن انداخته شود به زمين نخواهد افتاد و در داخل حرم مسجد الحرام نيز جاى آن نبود كه شخص واحدى قرار گيرد . با وجود اين در ظرف مدّت كمى يقين حاصل نمودم كه ضيق و تنگى مملكت نمىتواند حجّاج را از زيارت منع نمايد . الى ساعت وقفهء عرفه هر روز سه هزار و پنج