أيوب صبري باشا (پاشا) (مترجم: عبد الرسول منشى)
427
مرآة الحرمين (سفرنامه مكه) (فارسى) ( چاپ مركز پژوهشى ميراث مكتوب ، 1382 ش )
جوابهاى معترضين جواب اوّل : سنگ آوردن از خارج و اصلاح احجار منكسره جايز نيست بايد سنگهاى موجود را به حالت خود استعمال نمود . يعنى ديوارهاى ابنيهء مسعوده را با احجار قديم اكمال و اتمام بايد نمود . جواب دوّم : خراب كردن ديوارهايى را كه خراب نشده است سهل است بلكه بيرون آوردن يكى از سنگها جايز نيست . بناء عليه واجب است كه ديوار شريف كعبهء معظمه را به هيئتى كه بقيهء اوست تعمير و ترميم نمود . گمان كرده نشود كه مدّعيات معترضين فقط از اين دو جهت ناشى بوده است بلكه آنها گفتند كه وقعه سقوط بيت اللّه به دربار عثمانى عرض شده است ، نبايد قبل از آنكه ارادهء سلطانى وارد شود به امور بنا مداخله نمود ، حتى به امر تنظيف حرم شريف و پرده كشيدن به اطراف او نيز اعتراض نمودند . و باز خراب كردن ديوارى را كه در ميان ركن يمانى و حجر الاسود مقتضى شده بود به هيچوجه قبول و تجويز نفرمودند و گفتند كه نشستن در داخل كعبة اللّه و تدريس كتاب بخارى در درون بقعهء مقدسه به طور قطعى جايز و سزاوار است . حال آنكه كليهء اين مدّعيات واهى و بىاصل بود ، زيرا كه اگر از خارج سنگ آورده نشود ديوارهاى بيت اللّه به ارتفاع قديمى خود نمىشود و سنگهايى كه شكسته است اگر نحت و اصلاح نشود برحسب فن معمارى در جاهاى قديمى خود گذاشته نمىشود . و چسبانيدن ديوارى كه خم شده است با ديوارى كه مجددا ساخته مىشود به واسطهء عدم بقاى آن جايز و سزاوار نيست . اينكه گفتهاند حرم شريف تنظيف نشود ، اگرچه داخل شدن شتران و مركوبان و ساير حيوانات به مسجد الحرم يك نوع عدم رعايت لازمهء احترام است ؛ و ليكن چنان كه در فوق مفصلا مذكور گرديد در جاهايى كه هر روزه سى چهل هزار بار خاك و خاشاك اخراج شود ، بديهى است كه حمل و اخراج اينها با انسان به مصارف فوق الغايه محتاج خواهد گرديد ؛ و از آن گذشته چونه اين كار با آن حال پنج شش سال طول و امتداد لازم داشت ،