أيوب صبري باشا (پاشا) (مترجم: عبد الرسول منشى)

413

مرآة الحرمين (سفرنامه مكه) (فارسى) ( چاپ مركز پژوهشى ميراث مكتوب ، 1382 ش )

ملك : ملك يك لقب محدود بوده مرتبهء او كوچكتر از سلطان است . امير : تركى اين كلمه جغتاى و فارسى آن شهنشاه است . خان ، شاه ، ميرزا : از جملهء القاب مخصوصهء پادشاهان است كه سلاطين عثمانى كافهء اين القاب را حائزاند . پادشاهان عثمانى القاب خان و خاقان را از ملوك اتراك گرفته‌اند كه در اوان ظهور عثمانيان سطرت و سلطنت آنها روى به انقراض بود . لقب سلطان را نيز از سلاطين ماضيهء اسلاميه گرفته‌اند ، امّا القاب شاه و شهنشاه اگرچه به ملوك صفويه و آذربايجان منحصر بود ؛ و ليكن زمانى كه سلطان سليم به صفويان غالب شد اين القاب به سلاطين عثمانى منتقل گرديد . و چون در سال نهصد و بيست و يكم ( 921 ) عنوان جليل خلافت نيز به مشار اليهم انتقال يافته است از آن تاريخ به بعد عزل و نصب ملوك و امرائى كه در خوارزم و بخارا و بهوپال و بلاد سائره بودند به دست پادشاهان عثمانى مجرى مىگرديد . [ القاب ] سلاطين فرنگستان اروپائيان لقب امپراطور در جاى سلطان و لقب قرال را در محل خان و شاه و لقب دوك را در مقام ملك ، بيك ، ميرزا ، امير استعمال مىكنند . در اوايل حال لقب امپراطور غير مستعمل بوده به كافهء حكمداران قرال گفته مىشد . چون ظلم و استبداد قرالها را در حق رعاياى خود رفته رفته تزايد و شدّت پيدا كرد و دائره صبر و تحمّل را گذشت ، اهالى على العموم متفق شده و حكومت مطلقه را به جمهوريت تبديل كردند و به نام قيصر شخصى را انتخاب كرده و براى خودشان رئيس قرار دادند . اگرچه قيصر پس از آنكه